Câu đùa mang định kiến là câu đùa lấy khuôn mẫu về một nhóm người, như giới, tuổi, quê quán, ngoại hình, nghề nghiệp, khuyết tật, làm chất liệu gây cười. Câu bào chữa quen thuộc là "chỉ đùa thôi mà". Nhưng nghiên cứu tâm lý học cho thấy loại đùa này có tác dụng thật: nó báo cho cả nhóm rằng coi thường người khác là chuyện vui, và khiến những người vốn có sẵn định kiến thấy tự do hơn khi thể hiện nó.
Điều đó không có nghĩa là phải nghiêm trọng hoá mọi câu đùa, hay biến mỗi bữa nhậu thành buổi tranh luận. Bài này giải thích vì sao câu đùa mang định kiến khác với những câu đùa khác, tác động của nó lên người bị nhắm tới và lên cả nhóm, và đưa ra những cách đáp lại nhẹ nhàng mà vẫn rõ ràng, phù hợp cho bàn ăn gia đình, nhóm bạn, nhóm chat.
Không phải câu đùa nào cũng như nhau
Hài hước là một phần quý giá của đời sống. Đùa về một tình huống trớ trêu, đùa về chính mình, chơi chữ, kể chuyện vui về những điều ai cũng gặp, tất cả giúp gắn kết và giải toả căng thẳng. Bài này không bàn về những câu đùa đó.
Câu đùa mang định kiến có một đặc điểm riêng: tiếng cười đến từ việc xác nhận một khuôn mẫu về nhóm người. Người nghe chỉ thấy buồn cười nếu đã chấp nhận sẵn rằng nhóm ấy "vốn như vậy". Một câu đùa về việc phụ nữ lái xe kém chỉ buồn cười với người tin rằng phụ nữ lái xe kém. Không có khuôn mẫu, câu đùa mất tác dụng.
Một cách phân biệt nhanh: nếu thay nhóm bị nhắm tới bằng một nhóm khác, câu đùa còn buồn cười không? Nếu tiếng cười phụ thuộc hoàn toàn vào việc đó là nhóm này, thì câu đùa đang dựa vào định kiến. Cũng cần để ý ai là người cười và ai là người phải gượng cười: khi người thuộc nhóm bị đùa thường xuyên im lặng hoặc tìm cớ rời đi, đó là tín hiệu rõ ràng.
Đùa về chính nhóm mình cũng phức tạp hơn vẻ ngoài. Có lúc nó là cách tự giễu để giảm căng thẳng, có lúc nó là dấu hiệu một người đã thấm khuôn mẫu về chính mình. Không có quy tắc cứng, nhưng sự nhạy cảm với hoàn cảnh luôn cần thiết.
Điều nghiên cứu nói về tác động của hài hước miệt thị
Nới lỏng chuẩn mực của nhóm. Nhà tâm lý học Thomas Ford và Mark Ferguson năm 2004 đưa ra lý thuyết chuẩn mực định kiến: hài hước miệt thị phát tín hiệu rằng trong nhóm này, coi thường người khác là chấp nhận được. Trong các thí nghiệm của Ford và cộng sự, người vốn có định kiến cao, sau khi nghe các câu đùa miệt thị một nhóm, thể hiện sự chấp nhận cao hơn với những hành vi bất lợi cho nhóm đó.
"Chỉ đùa" làm giảm sự phản biện. Khi một ý được nói dưới dạng đùa, người nghe được mời cười, không được mời suy xét. Phản đối một câu đùa dễ bị coi là "không biết đùa". Đây là lý do định kiến đi qua đường hài hước dễ dàng hơn đường nói thẳng.
Người bị nhắm tới nhận tác động thật. Người thuộc nhóm bị đùa thường không nghe câu đùa một lần mà nghe nhiều lần từ nhiều người. Mỗi lần là một lời nhắc rằng nhóm mình bị coi thấp. Họ có thể cười cho qua để không bị coi là khó chịu, nhưng cảm giác bị gạt ra ngoài vẫn ở lại.
Ảnh hưởng tới người chứng kiến, nhất là trẻ em. Trẻ nghe người lớn đùa về một nhóm người học được cả hai điều: khuôn mẫu về nhóm đó, và việc chế giễu nhóm đó là bình thường. Bài học này thường bền hơn mọi lời dạy về tôn trọng.
Đáp lại câu đùa mang định kiến: chọn cách theo hoàn cảnh
Không có một câu đáp dùng được cho mọi tình huống. Bảng dưới đây gợi ý theo mức độ, từ nhẹ nhất đến rõ nhất; bạn chọn mức phù hợp với quan hệ và không khí lúc đó:
| Cách đáp | Câu hoặc hành động mẫu | Hợp khi |
|---|---|---|
| Không cười | Giữ nét mặt bình thường, không hưởng ứng | Không muốn gây chú ý nhưng không muốn đồng tình |
| Hỏi lại | "Chỗ nào buồn cười nhỉ, giải thích giúp mình với?" | Người kể có vẻ vô tình; câu hỏi khiến họ tự nhìn lại |
| Chuyển hướng nhẹ | "Thôi, đùa chuyện khác đi. Hôm qua có chuyện này vui hơn…" | Bàn ăn đông người, muốn giữ không khí |
| Nói cảm nhận | "Mình nghe câu này thấy hơi khó chịu." | Quan hệ thân, người kể sẽ nghe |
| Nói riêng sau đó | "Lúc nãy anh đùa về con gái lái xe, em biết anh không có ý gì, nhưng nghe nhiều lần thấy không vui." | Muốn góp ý mà không làm người kia mất mặt |
| Đặt giới hạn rõ | "Mình không đùa kiểu này nữa nhé." | Câu đùa lặp lại, nhắm vào người có mặt, hoặc trong nhóm chat công việc |
Mục tiêu không phải thắng người kể chuyện cười, mà là thay đổi một chút chuẩn mực của nhóm. Một câu hỏi lại nhẹ nhàng nhiều khi đủ để lần sau người đó tự dừng trước khi kể.
Khi chính bạn là người bị đùa
Nếu bạn là người thuộc nhóm bị đem ra đùa, việc đáp lại khó hơn nhiều so với người đứng ngoài. Bạn dễ bị coi là "nhạy cảm", "không biết đùa", và có thể ngại làm mất vui. Vì vậy, nhiều người chọn cười theo. Đó là một chiến lược tự vệ dễ hiểu, không phải sự đồng ý.
Nếu muốn đáp, câu ngắn và bình thản thường hiệu quả nhất: "Câu này mình nghe nhiều rồi, không thấy vui lắm." Không cần giải thích dài về định kiến. Nếu người kể tiếp tục, bạn có quyền rời khỏi cuộc trò chuyện. Rời đi cũng là một câu trả lời.
Với những câu đùa lặp lại từ người thân, nói chuyện riêng thường tốt hơn đáp tại chỗ. Chọn lúc cả hai bình tĩnh, nói về cảm nhận của mình thay vì kết tội: "Mỗi lần bố đùa chuyện con gái học kỹ thuật trước mặt họ hàng, con thấy như việc con học bị coi là trò cười." Người thân thường không nhận ra tác động cho tới khi được nghe trực tiếp.
Nếu những câu đùa ở nơi làm việc nhắm vào bạn thường xuyên, gây áp lực hoặc mang tính quấy rối, đó không còn là chuyện đùa. Bạn nên ghi lại thời gian, nội dung và báo với người quản lý hoặc bộ phận nhân sự theo quy định của nơi làm việc.
Vai trò của người đứng ngoài
Trong phần lớn tình huống, người bị đùa không phải là người thích hợp nhất để lên tiếng, vì họ dễ bị coi là đang tự bảo vệ. Người đứng ngoài, nhất là người thuộc cùng nhóm với người kể, có sức nặng lớn hơn. Khi một người đàn ông nói "thôi, đùa vậy không hay đâu" về một câu đùa về phụ nữ, cả bàn nghe khác với khi một người phụ nữ nói câu đó.
Nghiên cứu về sự tuân thủ cho thấy chỉ cần một người không đi theo số đông là áp lực lên những người còn lại giảm đi rõ rệt. Trong một nhóm, khi có một người không cười, những người khác cũng thấy được phép không cười. Bạn không cần nói một bài; đôi khi chỉ cần không hưởng ứng.
Trong nhóm chat, người đứng ngoài có thể không thả biểu tượng cười, không chuyển tiếp, và nếu là quản trị nhóm thì nhắc nhẹ về nội quy. Những câu đùa miệt thị trên nhóm chat lan nhanh hơn, ở lại lâu hơn, và đến được với cả những người không có mặt khi nó được kể.
Ví dụ: nhóm chat cựu học sinh và câu đùa về tuổi tác (nhân vật giả định)
Nhóm chat lớp cũ của anh Quân (nhân vật giả định) có gần bốn mươi người, đều đã ngoài bốn mươi tuổi. Một bạn trong nhóm hay gửi ảnh chế và câu đùa về người già dùng điện thoại: gọi video mà chỉ thấy trán, bấm nhầm gửi tin nhắn thoại dài năm phút. Cả nhóm thả biểu tượng cười. Trong nhóm có cô giáo chủ nhiệm cũ, đã gần tám mươi, vẫn đọc tin nhắn mỗi ngày nhưng ít khi nhắn.
Một hôm, cô nhắn riêng cho anh Quân: cô định gửi vào nhóm mấy tấm ảnh cũ của lớp mà cô mới số hoá, nhưng ngại, sợ mình bấm sai rồi thành trò cười. Anh Quân nhận ra những câu đùa tưởng vô hại đã khiến chính người lớn tuổi nhất nhóm thu mình lại.
Anh không phê bình ai. Anh chỉ nhắn vào nhóm: "Cô chủ nhiệm có ảnh cũ của lớp mình đấy, mọi người muốn xem không? Mấy cái ảnh chế người già dùng điện thoại mình tạm nghỉ nhé, kẻo các cụ nhà mình ngại." Vài bạn thả biểu tượng đồng ý. Cô gửi ảnh, nhóm sôi nổi suốt cả tối.
Câu chuyện cho thấy tác động của câu đùa mang định kiến thường không hiện ra ngay. Nó thể hiện ở những người im lặng, những tấm ảnh không được gửi, những người dần rời nhóm. Một lời đề nghị nhẹ nhàng, đúng lúc, từ người trong cuộc có thể thay đổi chuẩn mực của cả nhóm.
Nếu bạn là người hay kể chuyện đùa: tự kiểm trước khi kể
Người thích làm cả nhóm cười thường là người được quý mến. Vài câu hỏi sau giúp giữ được niềm vui ấy mà không ai bị bỏ lại:
- Tiếng cười đến từ tình huống hay từ việc nhóm người đó "vốn như vậy"?
- Trong số người nghe có ai thuộc nhóm bị đùa không? Nếu có, họ có thật sự cười không?
- Nếu người bị đùa là con mình, mẹ mình, mình có kể câu này không?
- Câu đùa này có còn buồn cười nếu kể về chính nhóm của mình?
- Nếu có người không cười hoặc tỏ ra khó chịu, mình sẵn sàng dừng và nói "xin lỗi, mình đùa hơi quá" không?
Những câu hỏi này không làm bạn mất đi khiếu hài hước. Nhiều người kể chuyện vui giỏi nhất lại là người đùa về tình huống, về chính mình, về những điều trớ trêu ai cũng gặp, và chính vì vậy cả nhóm đều cười được.
Nếu đã lỡ kể một câu đùa làm ai đó chạnh lòng, cách sửa đơn giản là một lời xin lỗi ngắn, không kèm "nhưng mà": "Câu lúc nãy mình đùa không hay, xin lỗi cậu." Lời xin lỗi gọn gàng giữ được tình cảm tốt hơn nhiều so với việc giải thích rằng mình không có ý gì.
Câu hỏi thường gặp
Phản đối câu đùa có phải là không biết đùa không?
Không. Biết đùa là biết lúc nào câu đùa làm mọi người vui và lúc nào nó làm một người thấy bị coi thường. Phản đối một câu đùa miệt thị không có nghĩa là phản đối hài hước nói chung.
Tự đùa về nhóm của mình có sao không?
Tự giễu đôi khi là cách giải toả và kết nối. Nhưng nếu lặp lại thường xuyên, nó có thể củng cố khuôn mẫu trong mắt người khác và trong chính mình. Để ý xem câu đùa đang giúp bạn thoải mái hay đang lặp lại điều người khác vẫn nói về nhóm mình.
Lý thuyết chuẩn mực định kiến nói gì?
Đây là lý thuyết của Thomas Ford và Mark Ferguson: hài hước miệt thị phát tín hiệu rằng coi thường một nhóm là chấp nhận được trong bối cảnh đó. Với người vốn có định kiến, tín hiệu này khiến họ thoải mái hơn khi thể hiện thái độ bất lợi với nhóm bị đùa.
Nên làm gì khi trẻ con kể chuyện đùa miệt thị học từ trên mạng?
Hỏi con thấy chỗ nào buồn cười, rồi hỏi tiếp nếu bạn thuộc nhóm đó nghe thấy, bạn ấy sẽ cảm thấy thế nào. Không cần la mắng; giúp con tự nghĩ có tác dụng lâu hơn. Gợi ý con những câu đùa không làm ai buồn.
Đùa trong nhóm bạn thân thì có cần để ý không?
Nhóm bạn thân có thể đùa thoải mái hơn, nhưng vẫn nên để ý tín hiệu của từng người. Bạn thân cũng có thể mệt mỏi khi một đặc điểm của mình liên tục bị đem ra đùa. Hỏi thẳng "mình đùa vậy cậu có thấy ổn không" là cách giữ tình bạn.
Câu đùa ở chỗ làm có thể bị coi là quấy rối không?
Có thể, nếu câu đùa nhắm vào một người hoặc nhóm người, lặp lại, gây áp lực hoặc môi trường làm việc khó chịu. Mỗi nơi làm việc có quy định riêng, và pháp luật hiện hành có nguyên tắc về chống quấy rối nơi làm việc; khi cần, hỏi bộ phận nhân sự hoặc người có chuyên môn.