Body shaming, hay chê ngoại hình, là việc nhận xét, chế giễu hoặc phán xét cơ thể của người khác (hay của chính mình) theo hướng làm người đó thấy xấu hổ: béo, gầy, đen, lùn, mũi tẹt, da xấu. Nó không chỉ là những lời mỉa mai rõ ràng trên mạng. Ở Việt Nam, dạng phổ biến nhất lại nằm trong lời chào hỏi tưởng như thân mật: "Dạo này béo ra nhỉ", "Sao gầy rộc thế", "Đen nhẻm như đi rẫy về".
Người nói thường nghĩ mình đang quan tâm hoặc chỉ nói điều hiển nhiên. Người nghe thì có thể mang câu nói ấy theo nhiều ngày. Bài này giải thích vì sao những nhận xét về cơ thể gây tổn thương, nghiên cứu nói gì về tác hại của kỳ thị cân nặng, và đưa ra cách nói khác cũng như cách đáp lại khi bạn là người bị nhận xét.
Vì sao nhận xét cơ thể lại phổ biến đến vậy trong giao tiếp người Việt
Trong nhiều gia đình Việt, hỏi han về cơ thể từng là cách bày tỏ quan tâm. Thời thiếu ăn, "béo tốt" là lời khen vì nó báo hiệu đủ đầy, khoẻ mạnh; "gầy quá" là lời lo lắng thật. Khi điều kiện sống thay đổi và chuẩn đẹp chuyển sang thon gọn, câu "béo ra" đổi nghĩa thành chê, nhưng thói quen nhận xét cơ thể ngay khi gặp nhau vẫn ở lại.
Thêm vào đó, văn hoá cộng đồng gần gũi khiến ranh giới riêng tư mỏng hơn. Hỏi tuổi, hỏi lương, hỏi cân nặng được coi là chuyện bình thường giữa người quen. Người nói ít khi nghĩ rằng cơ thể là chủ đề riêng tư, nhất là khi người nghe là người trẻ hơn, người trong họ.
Truyền thông và mạng xã hội góp thêm một lớp: hình ảnh cơ thể được chỉnh sửa trở thành chuẩn mực ngầm, và người xem so sánh cơ thể thật với hình ảnh không có thật. Khi chuẩn mực càng hẹp, càng nhiều người rơi ra ngoài nó, và càng nhiều lời nhận xét có chỗ để bám vào.
Hiểu nguồn gốc giúp ta bớt trách người nói, đặc biệt là người lớn tuổi. Nhưng hiểu không có nghĩa là chấp nhận mãi. Một thói quen có lý do lịch sử vẫn có thể được đổi khi ta thấy rõ tác động của nó.
Nghiên cứu nói gì về tác hại của kỳ thị cân nặng
Chê không giúp người ta khoẻ hơn. Một niềm tin phổ biến là nhắc nhở, thậm chí chê bai, sẽ "tạo động lực" để người khác giảm cân. Các tổng quan nghiên cứu về kỳ thị cân nặng, trong đó có công trình của Rebecca Puhl và cộng sự, cho thấy điều ngược lại: người bị kỳ thị vì cân nặng có xu hướng né tránh vận động nơi đông người, né đi khám bệnh, và chịu căng thẳng nhiều hơn.
Ảnh hưởng tới tâm lý. Nhận xét tiêu cực lặp lại về cơ thể có liên quan tới việc tự ti, lo âu về ngoại hình, và ở một số người là những thói quen ăn uống không lành mạnh. Ảnh hưởng này không chỉ xảy ra ở người thừa cân; người gầy, người thấp, người có làn da khác cũng chịu tác động tương tự.
Kỳ thị còn len vào cơ hội. Nghiên cứu ở nhiều nước ghi nhận định kiến về cân nặng xuất hiện cả trong tuyển dụng, trong cách người khác đánh giá năng lực, sự chăm chỉ. Khuôn mẫu "béo là lười" không đứng vững trước bằng chứng, vì cân nặng chịu tác động của di truyền, bệnh lý, thuốc men, giấc ngủ, hoàn cảnh sống, chứ không chỉ ý chí.
Lời nói từ người thân nặng hơn lời người lạ. Nhận xét từ cha mẹ, anh chị em, người yêu thường để lại dấu ấn sâu hơn bình luận của người lạ trên mạng, vì nó đến từ người mình cần sự chấp nhận nhất.
Câu nói thường gặp và cách nói khác
Phần lớn người nhận xét cơ thể không có ý xấu. Thay câu nói là cách đơn giản để giữ được sự quan tâm mà không làm người nghe khó chịu:
| Câu thường gặp | Vì sao dễ gây tổn thương | Cách nói khác |
|---|---|---|
| "Dạo này béo ra nhỉ!" | Biến cơ thể thành chủ đề đầu tiên, người nghe khó đáp | "Lâu lắm mới gặp, dạo này em thế nào?" |
| "Gầy thế, ăn uống kiểu gì vậy?" | Ngầm phán xét thói quen, có thể chạm vào chuyện sức khoẻ người ta không muốn kể | "Dạo này công việc có bận không?" |
| "Đen thế, đi đâu mà cháy nắng vậy?" | Gắn màu da với xấu, nhất là với con gái | "Đi chơi ở đâu về đấy? Có vui không?" |
| "Xinh đấy, giảm thêm vài cân nữa là đẹp." | Lời khen có điều kiện, nghe như chê | "Hôm nay trông em vui ghê." |
| "Béo thế này sao lấy chồng." | Chồng hai định kiến: ngoại hình và hôn nhân | Không cần nói; chuyện hôn nhân và cơ thể đều là chuyện riêng |
Nguyên tắc chung: hỏi về con người, về cuộc sống, về điều người đó làm; tránh mở đầu bằng cơ thể. Nếu muốn khen, khen điều người đó chọn và kiểm soát được, như cách ăn mặc, nụ cười, việc làm, thay vì khen một kích thước cơ thể.
Khi bị chê ngoại hình: vài cách đáp không gây gổ
Bạn không có nghĩa vụ giải thích cơ thể mình với ai. Nhưng nếu muốn đáp, có vài cách giữ được hoà khí mà vẫn đặt được giới hạn:
- Chuyển đề tài nhẹ nhàng: "Dạ vâng, mà cô dạo này khoẻ không ạ?" Cách này hợp với người lớn tuổi nói theo thói quen.
- Đáp ngắn, bình thản: "Cháu thấy mình ổn ạ." Không cần cười gượng, không cần kể chuyện ăn kiêng.
- Nói thẳng với người thân gần gũi, ở chỗ riêng: "Mẹ ơi, mỗi lần mẹ nhắc chuyện cân nặng trước mọi người, con thấy ngại. Mẹ hỏi con chuyện khác được không?"
- Với bạn bè hay trêu: "Mình biết cậu đùa, nhưng chuyện cân nặng mình không thích bị đem ra đùa."
- Trên mạng xã hội: không bắt buộc phải trả lời. Ẩn, chặn, báo cáo bình luận xúc phạm là những lựa chọn hợp lý để giữ sức.
Đặt giới hạn có thể khiến người kia hơi ngượng lúc đầu. Đó không phải lỗi của bạn. Phần lớn người thân, khi được nói rõ một cách tôn trọng, sẽ điều chỉnh. Nếu lần đầu họ chưa đổi, nhắc lại bằng đúng câu ấy, giọng bình thản; sự nhất quán thường hiệu quả hơn một lần nói thật to.
Những hiểu lầm phổ biến về chê ngoại hình
Nhiều người duy trì thói quen nhận xét cơ thể vì tin vào vài điều nghe có vẻ hợp lý. Đặt chúng cạnh nhau giúp thấy rõ chỗ hổng:
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| "Nói thật để người ta tỉnh ra, có động lực thay đổi." | Người bị chê thường đã biết rõ cơ thể mình. Lời chê hiếm khi tạo động lực bền; nó thường tạo xấu hổ, và xấu hổ khiến người ta né tránh chính những nơi giúp họ khoẻ hơn như phòng tập, phòng khám. |
| "Người trong nhà nói thì không sao." | Lời từ người thân thường để lại dấu ấn sâu nhất, vì đó là những người ta mong được chấp nhận. Gần gũi không phải giấy phép để nhận xét cơ thể. |
| "Chỉ có con gái mới nhạy cảm chuyện này." | Nam giới cũng chịu áp lực về chiều cao, cơ bắp, bụng, tóc; họ chỉ ít nói ra hơn vì sợ bị coi là yếu đuối. |
| "Khen thì không thể là body shaming." | Lời khen gắn với cân nặng, như "gầy đi xinh hẳn", vẫn đặt cơ thể làm thước đo giá trị và ngầm chê hình dáng trước đó. |
| "Béo hay gầy là do lười hoặc do ăn uống." | Cân nặng chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố: di truyền, nội tiết, thuốc, giấc ngủ, căng thẳng, điều kiện sống. Quy hết cho ý chí là bỏ qua phần lớn bức tranh. |
Khi thấy mình sắp nói một câu về cơ thể người khác, câu hỏi kiểm tra nhanh là: câu này giúp gì cho người nghe? Nếu không trả lời được, có lẽ không cần nói.
Lo cho sức khoẻ người thân thì nói thế nào
Có những lúc bạn lo thật sự cho sức khoẻ của người thân: cân nặng thay đổi nhanh, ăn uống thất thường, mệt mỏi kéo dài. Lo lắng ấy chính đáng, nhưng cách nói quyết định người nghe có mở lòng hay không.
Nói riêng, không nói trước đám đông. Nói về sức khoẻ và cảm nhận, không nói về hình thể: "Dạo này thấy anh hay mệt, ngủ không ngon. Mình đi khám tổng quát cùng nhau nhé?" thay cho "Anh béo quá rồi, phải giảm đi." Câu đầu mời người nghe hành động cùng bạn; câu sau đặt họ vào thế phải phòng thủ.
Một thay đổi cân nặng đột ngột, dù tăng hay giảm, có thể là dấu hiệu của nhiều vấn đề sức khoẻ khác nhau, từ nội tiết, tiêu hoá đến tâm lý. Đây không phải chuyện để gia đình tự đoán hay tự kê chế độ ăn. Lời khuyên hợp lý nhất là cùng người thân đi gặp bác sĩ để được thăm khám và tư vấn đúng.
Với trẻ em, cha mẹ nên tránh bình luận về cơ thể của con hay so sánh con với anh chị em, bạn bè. Thay vào đó, cả nhà cùng ăn uống điều độ, vận động vui vẻ. Trẻ học thái độ với cơ thể từ cách người lớn nói về cơ thể của chính họ và của người khác.
Khi người chê là chính mình
Không ít người không bị ai nói gì nhưng vẫn tự chê mình mỗi khi soi gương, chụp ảnh, mặc thử quần áo. Tiếng nói phán xét ấy thường được học từ những lời nhận xét nghe nhiều năm trước, từ quảng cáo, từ việc so sánh với hình ảnh đã chỉnh sửa trên mạng.
Một bài tập đơn giản: khi nghe mình nghĩ "trông mình thật kém", thử hỏi "mình có nói câu này với người bạn thân không?". Nếu câu trả lời là không, có lẽ bạn cũng không cần nói nó với chính mình. Thay bằng một câu trung tính hơn: "Hôm nay mình thấy không thoải mái với cái áo này", tách cảm nhận nhất thời khỏi kết luận về giá trị bản thân.
Giảm thời gian lướt những nội dung khiến bạn so sánh cơ thể, theo dõi những người có vóc dáng đa dạng, chú ý đến những gì cơ thể làm được, như đi bộ, làm việc, ôm người thân, thay vì chỉ nhìn nó trông thế nào. Nếu sự lo âu về ngoại hình chiếm nhiều thời gian trong ngày, ảnh hưởng tới ăn uống, giấc ngủ hay công việc, hãy tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Khen người khác gầy đi có phải là body shaming không?
Không phải lúc nào cũng vậy, nhưng nên cẩn thận. Người gầy đi có thể do bệnh, căng thẳng, mất mát. Lời khen "gầy đi đẹp hẳn" còn ngầm nói trước đây họ không đẹp. An toàn hơn là hỏi thăm về cuộc sống, hoặc khen điều không gắn với cân nặng.
Người lớn tuổi trong nhà quen chê ngoại hình, có nên góp ý không?
Có thể góp ý, nhưng chọn lúc riêng và lời lẽ nhẹ nhàng, tập trung vào cảm nhận của mình thay vì phán xét người lớn. Nhiều người lớn tuổi không nhận ra câu nói của mình gây khó chịu, và sẵn lòng đổi khi được nói rõ.
Chê ngoại hình trên mạng có bị xử lý không?
Tuỳ mức độ và hoàn cảnh, hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm người khác trên mạng có thể vi phạm quy định pháp luật hiện hành. Nếu bị xúc phạm nghiêm trọng, nên lưu lại bằng chứng và hỏi ý kiến người có chuyên môn pháp lý.
Nói thật về cân nặng của ai đó có sai không?
Câu hỏi không phải là đúng hay sai về con số, mà là có cần nói không, nói để làm gì, và người nghe có hỏi ý kiến bạn không. Phần lớn người đã biết rõ cơ thể mình; nhắc lại thường không đem thêm thông tin mà chỉ thêm cảm giác bị soi xét.
Body shaming có xảy ra với nam giới không?
Có. Nam giới cũng bị nhận xét về chiều cao, độ gầy, bụng, tóc, cơ bắp, và thường khó chia sẻ hơn vì khuôn mẫu "đàn ông không để ý chuyện đó". Tác động lên sự tự tin và sức khoẻ tinh thần không khác nhiều so với nữ giới.
Làm sao để con không chê bạn bè về ngoại hình?
Làm gương bằng cách không bình luận cơ thể người khác trước mặt con, kể cả người trên tivi. Khi con nói một câu chê, hỏi con: "Nếu bạn nói vậy về con, con thấy sao?" Khen con vì sự tử tế, cố gắng, thay vì vì vẻ ngoài.