Dạy con không định kiến không có nghĩa là dạy con "không nhìn thấy khác biệt". Trẻ nhận ra khác biệt về ngoại hình, giọng nói, màu da, cơ thể, cách sống từ rất sớm, và nếu người lớn im lặng, trẻ sẽ tự rút ra kết luận từ những gì mình thấy, thường là kết luận theo khuôn mẫu. Cách hiệu quả hơn là làm gương trong cách người lớn nói và đối xử với người khác, và trò chuyện với trẻ một cách bình thản, phù hợp tuổi, khi trẻ hỏi hoặc khi trẻ nói một câu mang định kiến.
Bài này giải thích trẻ học định kiến như thế nào theo tâm lý học phát triển, vì sao im lặng không giúp được, cách trả lời những câu hỏi khó của trẻ ở chỗ đông người, gợi ý trò chuyện theo từng độ tuổi, và cách phản ứng khi chính con mình nói một câu quy chụp. Bài không chấm điểm hay so sánh trẻ; mục tiêu là giúp cha mẹ có thêm cách làm.
Trẻ học định kiến như thế nào
Các nhà tâm lý học phát triển ghi nhận rằng trẻ bắt đầu chú ý tới các nhóm xã hội, như giới tính, tuổi tác, ngoại hình, từ những năm đầu đời. Trẻ là những người phân loại rất giỏi: chúng xếp đồ chơi theo màu, xếp con vật theo loài, và cũng xếp người theo những đặc điểm dễ thấy. Phân loại tự nó không phải là định kiến; đó là cách não trẻ học về thế giới.
Định kiến hình thành khi trẻ gắn những đặc điểm tốt hay xấu cho cả một nhóm. Theo hướng lý thuyết của Rebecca Bigler và Lynn Liben về sự phát triển thái độ với các nhóm xã hội, trẻ không cần được dạy trực tiếp mới có định kiến. Trẻ để ý những phân loại mà người lớn hay nhắc tới, để ý nhóm nào thường xuất hiện ở vị trí nào, rồi tự suy ra quy luật. Nếu trẻ chỉ thấy một nhóm người làm những công việc nhất định, trẻ có thể kết luận rằng nhóm đó "chỉ làm được việc đó".
Trẻ cũng học rất nhiều từ phản ứng không lời của người lớn: cái nhìn né tránh khi gặp một người khuyết tật, cái kéo tay con đi nhanh khi đi qua một nhóm người lạ, giọng nói thay đổi khi nhắc tới một vùng miền. Những tín hiệu ấy dạy trẻ nhiều hơn mọi lời giảng về tôn trọng.
Vì sao im lặng không giúp được
Nhiều cha mẹ nghĩ rằng cách tốt nhất để con không có định kiến là không nhắc gì tới khác biệt, để con tự lớn lên với ý nghĩ "ai cũng như nhau". Ý định ấy tốt, nhưng thường không hiệu quả. Trẻ vẫn nhìn thấy khác biệt, vẫn nghe bạn bè, phim ảnh, mạng xã hội nói về khác biệt. Khi cha mẹ im lặng, trẻ chỉ còn những nguồn khác để học, và những nguồn ấy không phải lúc nào cũng công bằng.
Im lặng còn gửi một thông điệp ngầm: khác biệt là điều không nên nhắc tới, tức là điều đáng ngại. Một đứa trẻ hỏi "sao bạn ấy đi xe lăn" và bị bảo "suỵt, không được hỏi" sẽ học rằng có điều gì đó không ổn với việc đi xe lăn, thay vì học rằng đó là một cách di chuyển.
Trò chuyện bình thản về khác biệt, ngược lại, giúp trẻ có từ ngữ để hiểu, có khung để đặt những gì mình thấy, và có người lớn tin cậy để hỏi khi gặp điều lạ. Đó là nền tảng để trẻ nhìn mỗi người như một cá nhân, chứ không như đại diện của một nhóm.
Trả lời câu hỏi "khó" của trẻ ở chỗ đông người
Trẻ nhỏ thường hỏi to những câu khiến cha mẹ ngượng: "sao cô ấy béo thế", "sao chú ấy nói lạ thế", "sao bà ấy có một chân". Một số cách trả lời bình thản:
- Không quát, không bịt miệng con. Câu hỏi của trẻ xuất phát từ tò mò, không phải ác ý. Phản ứng hoảng hốt dạy trẻ rằng điều trẻ hỏi là đáng xấu hổ.
- Trả lời ngắn, đúng sự thật, trung tính. Ví dụ: "Mỗi người có một dáng người khác nhau, giống như mỗi người có một màu tóc." hoặc "Chú ấy nói giọng của vùng khác, mỗi nơi có một giọng riêng."
- Dạy con quy tắc lịch sự kèm lý do. "Mình hỏi nhỏ thôi con, vì nói to về cơ thể người khác có thể làm họ buồn." Quy tắc là về sự tế nhị, không phải vì khác biệt là xấu.
- Nếu người được nhắc tới nghe thấy, một lời xin lỗi nhẹ nhàng và tự nhiên là đủ. Nhiều người lớn hiểu trẻ con tò mò.
- Nói tiếp khi về nhà nếu trẻ còn thắc mắc. Đó là dịp tốt để trò chuyện sâu hơn, không có áp lực của chỗ đông người.
Điều trẻ nhớ không phải là câu trả lời chính xác, mà là thái độ của cha mẹ: bình tĩnh, tôn trọng, không ngại nói về khác biệt.
Trò chuyện theo từng độ tuổi
Mỗi độ tuổi có cách hiểu khác nhau. Bảng dưới gợi ý trọng tâm trò chuyện; mốc tuổi chỉ mang tính tham khảo, mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng, không dùng để đánh giá hay so sánh trẻ:
| Độ tuổi (tham khảo) | Trẻ thường quan tâm | Cách trò chuyện |
|---|---|---|
| Mầm non | Khác biệt dễ thấy: ngoại hình, giọng nói, cơ thể | Gọi tên khác biệt bằng từ trung tính, nhấn mạnh điểm chung: ai cũng có gia đình, ai cũng thích chơi |
| Đầu tiểu học | Công bằng, luật chơi, "bạn ấy được, sao con không" | Dùng khái niệm công bằng: trêu chọc vì khác biệt là không công bằng |
| Cuối tiểu học | Nhóm bạn, ai trong nhóm ai ngoài nhóm | Nói về cảm giác bị loại ra; hỏi con từng thấy bạn nào bị trêu chưa, con nghĩ gì |
| Tuổi mới lớn | Bản sắc, mạng xã hội, câu đùa trong nhóm | Trò chuyện như với người lớn: khuôn mẫu là gì, vì sao câu đùa có thể gây tổn thương, con muốn mình là người thế nào |
Ở mọi độ tuổi, câu hỏi mở tốt hơn bài giảng: "con nghĩ sao?", "nếu con là bạn ấy thì con thấy thế nào?". Phép thử đảo vai rất hợp với trẻ từ tuổi tiểu học.
Khi chính con mình nói một câu mang định kiến
Một ngày nào đó, con có thể về nhà và nói "bạn ấy người vùng đó nên mới thế" hay "con gái thì không chơi được trò này". Phản ứng đầu tiên của nhiều cha mẹ là hoảng hốt hoặc mắng. Nhưng câu nói ấy thường là thứ trẻ nghe được ở đâu đó, đang thử xem có đúng không.
Ba bước phản ứng
Thứ nhất, hỏi để hiểu: "Con nghe ai nói thế?" hoặc "Sao con nghĩ vậy?". Câu trả lời giúp cha mẹ biết nguồn gốc và mức độ. Thứ hai, đưa ra góc nhìn khác bằng ví dụ cụ thể mà trẻ biết: "Cô giáo con cũng người vùng đó, con thấy cô thế nào?". Thứ ba, nói rõ giá trị của gia đình mình, không giảng dài: "Nhà mình không đánh giá ai vì người đó ở đâu. Mình nhìn xem người ta cư xử thế nào."
Không cần làm cho trẻ thấy xấu hổ. Mục đích là giúp trẻ nghĩ lại, không phải làm trẻ sợ nói ra suy nghĩ với cha mẹ. Một đứa trẻ dám kể những gì mình nghe được là đứa trẻ cha mẹ còn có cơ hội trò chuyện.
Khi định kiến đến qua màn hình
Trẻ ngày nay tiếp xúc với khuôn mẫu không chỉ qua người lớn trong nhà mà qua video ngắn, trò chơi trực tuyến, bình luận mạng xã hội. Nhiều nội dung gây cười bằng cách nhại giọng vùng miền, chế giễu ngoại hình, đùa về giới. Trẻ xem đi xem lại, thuộc câu thoại, và mang những câu ấy tới lớp mà không nghĩ đó là chuyện lớn.
Xem cùng và hỏi lại
Cha mẹ không thể kiểm soát hết những gì con xem, nhưng có thể xem cùng con một phần, và hỏi những câu đơn giản khi gặp nội dung quy chụp: "Con thấy đoạn này buồn cười ở chỗ nào?", "Nếu người bị nhại là bạn con thì bạn ấy thấy sao?". Những câu hỏi ấy không cấm đoán, nhưng giúp trẻ tập nhìn ra rằng tiếng cười có thể được làm từ sự tổn thương của người khác.
Với trẻ lớn hơn, cha mẹ nên giải thích thêm cách nền tảng mạng xã hội đẩy những nội dung gây cảm xúc mạnh lên trước, và vì sao nội dung chế giễu một nhóm người hay được lan truyền. Hiểu cơ chế giúp trẻ chủ động hơn trong việc chọn xem gì và chia sẻ gì.
Năm câu hỏi tự kiểm cho cha mẹ
Dạy con không định kiến bắt đầu từ việc người lớn tự nhìn lại. Năm câu hỏi dưới đây không để chấm điểm ai, chỉ để soi lại thói quen của chính mình:
- Tuần qua, mình đã nhắc tới một nhóm người nào đó bằng một câu khái quát trước mặt con chưa?
- Bạn bè, hàng xóm mà con thường gặp có đa dạng không, hay đều giống gia đình mình?
- Khi con hỏi về một người khác biệt, mình thường trả lời hay bảo con im lặng?
- Mình có khen, có kỳ vọng khác nhau với con trai và con gái trong nhà không?
- Lần gần nhất mình nhận ra và sửa một câu nói quy chụp của chính mình là khi nào?
Câu trả lời thật thà cho năm câu này thường chỉ ra một hai việc nhỏ có thể đổi ngay trong tuần tới, và đó là cách bắt đầu bền nhất.
Làm gương trong nhà: những việc người lớn làm được
Trẻ học từ cách người lớn sống nhiều hơn từ lời người lớn nói. Một số việc cha mẹ, ông bà làm được hằng ngày:
- Để ý lời nói của chính mình khi nhắc tới người khác: vùng miền, nghề nghiệp, ngoại hình, giàu nghèo. Nếu lỡ nói một câu quy chụp, sửa lại trước mặt con.
- Mở rộng thế giới của trẻ qua sách, phim, đồ chơi có nhân vật đa dạng về ngoại hình, hoàn cảnh, nghề nghiệp, khả năng.
- Tạo cơ hội tiếp xúc thật với những người khác mình: bạn bè từ nhiều nơi, hàng xóm nhiều thế hệ, hoạt động cộng đồng. Gordon Allport (1954) và nhiều nghiên cứu sau đó cho thấy tiếp xúc trong điều kiện bình đẳng, hợp tác là một trong những cách giảm định kiến hiệu quả nhất.
- Đối xử tôn trọng với mọi người trước mặt con: người bán hàng, bác bảo vệ, cô lao công, người lạ cần giúp.
- Không so sánh con với "con nhà người ta". Việc so sánh dạy trẻ đánh giá người qua thứ hạng, và đó cũng là gốc của nhiều định kiến.
- Đứng về phía người bị trêu chọc khi chứng kiến, và kể cho con nghe vì sao mình làm vậy.
Không cha mẹ nào hoàn toàn không có định kiến. Điều trẻ cần thấy là người lớn biết nhận ra, biết sửa, và luôn cố gắng đối xử công bằng.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì nên bắt đầu nói với con về định kiến?
Không cần đợi tuổi nào cụ thể. Với trẻ nhỏ, bắt đầu bằng việc gọi tên khác biệt một cách trung tính và làm gương. Từ khi trẻ đi học, có thể trò chuyện về công bằng, về cảm giác bị trêu. Lớn hơn, cha mẹ nên bàn thẳng về khuôn mẫu và định kiến.
Nói về khác biệt có làm trẻ chú ý tới khác biệt nhiều hơn không?
Trẻ đã chú ý tới khác biệt từ trước khi cha mẹ nói. Trò chuyện không tạo ra sự chú ý mà giúp trẻ hiểu khác biệt đúng cách, gắn nó với sự tôn trọng thay vì sự nghi ngại. Im lặng mới để trẻ tự rút ra kết luận từ những nguồn không kiểm soát được.
Ông bà hay nói lời định kiến trước mặt cháu thì làm sao?
Nói chuyện riêng với ông bà, nhẹ nhàng giải thích mình đang dạy cháu tôn trọng mọi người. Khi ông bà lỡ nói trước mặt cháu, cha mẹ có thể bổ sung một góc nhìn khác với con sau đó mà không phủ nhận ông bà. Trẻ hiểu được rằng mỗi người có cách nghĩ khác.
Con bị bạn trêu vì khác biệt thì cha mẹ nên làm gì?
Lắng nghe con kể, công nhận cảm xúc của con, và khẳng định con không có lỗi. Giúp con tập vài câu đáp lại đơn giản và biết tìm người lớn khi cần. Nếu việc trêu chọc lặp lại, nói chuyện với giáo viên. Nếu con có dấu hiệu buồn bã, sợ đi học kéo dài, nên gặp chuyên gia tâm lý.
Có nên cho con xem phim, đọc sách có nhân vật bị định kiến không?
Có, nếu phù hợp tuổi và có cha mẹ cùng xem, cùng trò chuyện. Những câu chuyện giúp trẻ đặt mình vào vị trí người khác, một kỹ năng quan trọng để giảm định kiến. Sau khi xem, hỏi con nhân vật cảm thấy thế nào và con sẽ làm gì nếu ở đó.
Cha mẹ nhận ra mình có định kiến thì có nên nói với con không?
Nên, theo cách phù hợp tuổi. Một câu như "trước đây bố từng nghĩ thế, sau này bố thấy mình sai" cho con thấy rằng nhận ra và thay đổi định kiến là điều bình thường, đáng làm. Đó là bài học về sự trung thực và về khả năng thay đổi.