Gặp gỡ người vùng khác có thể làm định kiến giảm đi, nhưng không phải tự động. Tâm lý học xã hội cho thấy tiếp xúc có ích nhất khi các bên ngang hàng, cùng theo đuổi một mục tiêu chung, hợp tác chứ không cạnh tranh, và được những người có uy tín ủng hộ. Một chuyến du lịch chỉ để ngắm và chụp ảnh, hay một lần ở chung đầy va chạm, có thể còn củng cố khuôn mẫu.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải là "có nên tiếp xúc không", mà là "tiếp xúc thế nào". Bài này đi từ nghiên cứu nền tảng tới những cách làm cụ thể: đi du lịch, làm việc nhóm, học cùng lớp, kết bạn qua bạn, và một kế hoạch 30 ngày để chủ động mở rộng hiểu biết về một vùng bạn còn ít biết.
Bài không so vùng nào hơn vùng nào, cũng không mô tả tính cách người vùng nào. Mục tiêu là giúp bạn tự gặp, tự hỏi và tự rút ra hiểu biết từ những con người cụ thể.
Điều nghiên cứu nói về tiếp xúc giữa các nhóm
Trong The Nature of Prejudice (1954), Gordon Allport đề xuất giả thuyết tiếp xúc: định kiến giữa các nhóm giảm khi các thành viên tiếp xúc với nhau trong những điều kiện thuận lợi. Bốn điều kiện thường được nhắc là vị thế ngang nhau trong tình huống tiếp xúc, mục tiêu chung, hợp tác giữa các nhóm, và sự ủng hộ của thể chế, người có thẩm quyền hay chuẩn mực xã hội.
Nửa thế kỷ sau, Thomas Pettigrew và Linda Tropp (2006) tổng hợp hơn năm trăm nghiên cứu và thấy tiếp xúc nhìn chung có liên hệ với định kiến thấp hơn. Hiệu quả mạnh hơn khi có đủ các điều kiện Allport nêu, nhưng vẫn có ngay cả khi thiếu một số điều kiện. Một phát hiện đáng chú ý khác là tác động lan rộng: tiếp xúc với vài người của một nhóm thường làm thái độ với cả nhóm ấy dịu đi, và đôi khi còn làm dịu cả thái độ với những nhóm khác không tham gia tiếp xúc.
Các nhà nghiên cứu cũng chỉ ra giới hạn: tiếp xúc tiêu cực, như cãi vã, bị đối xử tệ, có thể làm định kiến tăng, và có bằng chứng rằng tác động của tiếp xúc tiêu cực đôi khi mạnh hơn tiếp xúc tích cực. Do đó, không chỉ số lần gặp mà chất lượng của mỗi lần gặp mới quyết định.
Du lịch kiểu nào giúp hiểu, kiểu nào nuôi khuôn mẫu
Du lịch là cách nhiều người lần đầu tiếp xúc với văn hoá vùng khác. Cùng một chuyến đi, cách đi quyết định điều mang về.
| Kiểu đi | Dễ dẫn tới | Cách điều chỉnh |
|---|---|---|
| Chỉ ngắm, chụp ảnh, không trò chuyện | Nhìn người địa phương như "cảnh vật", ghi nhận cái lạ thay vì con người | Dành thời gian trò chuyện với người bán hàng, chủ nhà nghỉ, hướng dẫn viên địa phương |
| Đi theo đoàn khép kín, chỉ ở với người cùng đoàn | Bình luận về địa phương trong nhóm, khuôn mẫu được củng cố lẫn nhau | Có một buổi tự đi, ăn ở quán địa phương, tham gia hoạt động cùng người dân |
| Đi tìm "cái lạ" để kể | Phóng đại khác biệt, kể lại theo hướng chuyện cười | Hỏi lý do phía sau mỗi tập quán, ghi lại điều giống quê mình |
| Ở homestay, làm việc cùng chủ nhà | Gặp con người trong đời sống thật | Tôn trọng nếp nhà, hỏi phép trước khi chụp ảnh người và không gian riêng |
| Tình nguyện, làm một việc chung | Quan hệ hợp tác, có mục tiêu chung | Chọn hoạt động do người địa phương dẫn dắt, mình là người học |
Một câu hỏi nhỏ trước khi về: chuyến đi này mình biết thêm tên của bao nhiêu người địa phương? Con số ấy thường nói lên chất lượng tiếp xúc rõ hơn số địa điểm đã đến.
Ở nơi làm việc và trường học: mục tiêu chung là chìa khoá
Thí nghiệm trại hè Robbers Cave của Muzafer Sherif (1954) cho thấy hai nhóm trẻ đã thù địch nhau chỉ hoà dịu khi phải cùng giải quyết những việc không nhóm nào làm được một mình, như sửa nguồn nước chung hay kéo chiếc xe tải chở đồ ăn. Sherif gọi đó là mục tiêu thượng cấp. Chỉ cho hai nhóm ngồi gần nhau, ăn chung, xem phim chung thì chưa đủ.
Ở trường học, Elliot Aronson và cộng sự phát triển phương pháp lớp học ghép hình (jigsaw) từ đầu những năm 1970: mỗi học sinh giữ một mảnh kiến thức, cả nhóm phải nghe nhau mới hoàn thành bài. Cấu trúc này biến bạn khác nhóm thành người mình cần, thay vì đối thủ.
Áp dụng cho vùng miền: quản lý có thể ghép nhóm dự án gồm người nhiều vùng với mục tiêu rõ ràng và trách nhiệm chia đều; giáo viên có thể chia nhóm học tập đa dạng quê quán, giao bài cần mỗi người đóng góp phần riêng. Điều cần tránh là thi đua giữa các nhóm chia theo quê, vì nó tái tạo đúng điều kiện cạnh tranh mà Sherif đã chỉ ra.
Khi không có dịp gặp trực tiếp: các dạng tiếp xúc khác
Tiếp xúc mở rộng. Stephen Wright và cộng sự (1997) cho thấy chỉ cần biết rằng một người thuộc nhóm mình có bạn thân thuộc nhóm khác cũng có thể làm thái độ với nhóm đó dịu đi. Nghe bạn thân kể về người bạn vùng khác của họ là một dạng tiếp xúc có ích.
Đọc, xem nội dung do người trong cuộc làm. Sách, phim tài liệu, kênh của người địa phương kể về quê mình cho thấy góc nhìn từ bên trong, khác hẳn nội dung người ngoài làm để câu tương tác.
Học một chút ngôn ngữ, phương ngữ. Tìm hiểu từ ngữ địa phương với sự tò mò, hỏi người bản xứ nghĩa và cách dùng, là cách mở cuộc trò chuyện và thể hiện sự tôn trọng.
Ẩm thực đi kèm câu chuyện. Nấu một món của vùng khác theo hướng dẫn của người vùng đó, hỏi về ý nghĩa món ăn trong dịp lễ. Món ăn là cửa vào văn hoá dễ nhất và ít gây tranh cãi nhất.
Tưởng tượng có hướng dẫn. Một số nghiên cứu cho thấy hình dung chi tiết một cuộc trò chuyện tích cực với người nhóm khác có thể giúp chuẩn bị tâm thế cho tiếp xúc thật. Hiệu quả này nhỏ hơn tiếp xúc trực tiếp, nhưng hữu ích khi bạn còn e ngại.
Tôn trọng khi tìm hiểu: những điều nên tránh
Tò mò về văn hoá vùng khác là điều tốt, nhưng cách thể hiện sự tò mò có thể khiến người địa phương thấy được tôn trọng hoặc bị biến thành vật trưng bày.
- Chụp ảnh người, nhà cửa, nghi lễ mà không hỏi. Người trong ảnh có quyền đồng ý hay từ chối, nhất là trẻ em, người già, và những dịp riêng tư như đám cưới, đám giỗ.
- Dùng chữ "lạ", "kỳ", "lạc hậu" để mô tả tập quán. Tập quán chỉ lạ với người ngoài. Nói "khác với quê mình" chính xác và tôn trọng hơn.
- Hỏi những câu dẫn dắt theo khuôn mẫu. "Ở quê bạn có phải ai cũng…?" đặt người được hỏi vào thế phải xác nhận hoặc phủ nhận một khuôn mẫu.
- Biến trải nghiệm thành nội dung câu tương tác. Video "thử thách" ăn món địa phương với vẻ mặt kinh hãi, hay kể chuyến đi bằng giọng chế giễu, nuôi khuôn mẫu cho hàng nghìn người xem.
- Mặc định một người đại diện cho cả vùng. Người bạn quen chỉ kể được về gia đình, làng xóm của họ; mỗi gia đình, mỗi nơi trong vùng đều có thể khác.
- So hơn kém với quê mình. "Món này ngon hơn bên mình", "bên này sống văn minh hơn" đều đặt hai nơi lên một cái cân không có thật.
Nguyên tắc chung: đến với tư cách người học, không phải người chấm điểm. Một câu "bạn kể mình nghe với" mở ra nhiều hơn mọi nhận xét.
Khi tiếp xúc phản tác dụng và cách tránh
Tiếp xúc có thể làm định kiến tăng khi nó diễn ra trong cạnh tranh (hai nhóm tranh một suất thưởng), khi vị thế chênh lệch (người vùng này luôn ở vai phục vụ người vùng kia), hoặc khi bị ép (buộc phải ở chung mà không có hỗ trợ, quy tắc rõ ràng). Trải nghiệm xấu trong những hoàn cảnh ấy dễ được quy cho "người vùng đó".
Một dạng phản tác dụng khác là tiếp xúc chỉ với "ngoại lệ": khi người vùng A mà bạn quen được coi là "không giống người vùng A", khuôn mẫu về nhóm vẫn nguyên. Các nhà nghiên cứu gọi đây là xếp vào tiểu loại. Cách tránh là nhận ra người bạn quen vừa là cá nhân riêng, vừa là một thành viên bình thường của vùng ấy, và gặp nhiều người khác nhau từ cùng vùng.
Cuối cùng, chính sự lo lắng khi tiếp xúc với nhóm khác, sợ nói sai, sợ bị đánh giá, có thể khiến cuộc gặp gượng gạo. Thừa nhận điều đó và hỏi thẳng một cách chân thành, như "mình chưa biết nhiều về quê bạn, có gì mình nói chưa đúng bạn cứ bảo nhé", thường làm cả hai bên thoải mái hơn.
Kế hoạch 30 ngày tìm hiểu một vùng bạn còn ít biết
Chọn một vùng mà bạn nhận ra mình có khuôn mẫu, hoặc đơn giản là biết rất ít. Kế hoạch dưới đây vừa sức với người bận rộn.
- Tuần 1 – Ghi lại điều mình đang nghĩ. Viết ra ba điều bạn tin về vùng ấy và bạn học điều đó từ đâu. Đây là điểm xuất phát để so sánh.
- Tuần 1 – Đọc, xem từ người trong cuộc. Một cuốn sách, một phim tài liệu hoặc vài bài viết do người vùng ấy viết về quê mình.
- Tuần 2 – Trò chuyện với một người. Hỏi đồng nghiệp, hàng xóm, bạn của bạn đến từ vùng ấy về tuổi thơ, món ăn, dịp lễ ở quê. Lắng nghe nhiều hơn nói.
- Tuần 3 – Làm một việc cùng nhau. Nấu một món, tham gia một hoạt động, hoặc cùng làm một phần việc ở cơ quan với người vùng ấy.
- Tuần 4 – Gặp thêm người khác. Mở rộng sang người thứ hai, thứ ba từ cùng vùng để thấy sự đa dạng bên trong.
- Cuối tháng – Đối chiếu. Đọc lại ba điều đã viết ở tuần 1. Điều gì giữ nguyên, điều gì đổi, điều gì bạn nhận ra là không thể nói chung cho cả vùng?
Kế hoạch không nhằm biến bạn thành chuyên gia văn hoá vùng ấy. Nó nhằm thay vài khuôn mẫu mơ hồ bằng vài con người có tên, có câu chuyện, và đó là điều định kiến khó chống lại nhất.
Câu hỏi thường gặp
Tiếp xúc trên mạng có giảm định kiến như gặp trực tiếp không?
Tiếp xúc trực tuyến có ích nếu là trao đổi thật, hợp tác thật, như cùng làm một dự án hay trò chuyện lâu dài. Lướt bình luận hay tranh cãi thì thường không có ích, đôi khi còn làm tăng khoảng cách vì mạng xã hội khuếch đại những tiếng nói gay gắt nhất.
Đi du lịch nhiều nơi có làm người ta ít định kiến hơn không?
Có thể, nếu chuyến đi có tương tác thật với người địa phương. Du lịch chỉ ngắm cảnh, ở trong nhóm khép kín thì tác động thường nhỏ. Chất lượng các cuộc gặp quan trọng hơn số nơi đã đến.
Có nên mời người vùng khác kể về quê họ trong buổi liên hoan cơ quan không?
Có thể, nếu người đó muốn và được chủ động chọn kể điều gì. Tránh đặt họ vào vai "đại diện" hay hỏi những câu dẫn dắt theo khuôn mẫu. Tốt hơn nữa là để nhiều người cùng chia sẻ về quê mình, không chỉ một người.
Tiếp xúc với một vài người tốt mà vẫn giữ khuôn mẫu về cả nhóm thì sao?
Đó là hiện tượng xếp vào ngoại lệ. Gặp thêm nhiều người khác nhau từ cùng vùng, và tự nhắc rằng người bạn quen là thành viên bình thường của vùng ấy, giúp trải nghiệm cá nhân lan sang cách nhìn về cả nhóm.
Trẻ em có cần được cho tiếp xúc với bạn nhiều vùng từ nhỏ không?
Trẻ có bạn bè đa dạng từ sớm thường quen với sự khác biệt như điều tự nhiên. Cha mẹ không cần sắp đặt, chỉ cần không ngăn con chơi với bạn vì quê quán và trò chuyện cởi mở khi con hỏi về sự khác nhau.