Việc nhà và chăm con là việc của cả gia đình, không phải của riêng người vợ hay người mẹ. Nhưng trong thực tế, ở nhiều nhà, phần lớn việc vẫn dồn về một phía dù cả hai đều đi làm, và lý do chính không nằm ở khả năng mà ở khuôn mẫu giới: niềm tin rằng phụ nữ "khéo hơn", rằng đàn ông làm việc nhà là "giúp vợ", và rằng ai làm việc gì thì đã tự nhiên như thế.
Bài này phân tích vì sao việc nhà khó chia đều ngay cả ở những cặp đôi tin vào bình đẳng: chữ "giúp" trong cách nói, phần việc vô hình không ai thấy, thiên kiến khiến mỗi người đánh giá cao phần mình làm. Sau đó là bảng liệt kê việc để nhìn rõ, cách chia theo "trọn gói" thay vì theo lần, và những câu mở lời để bàn chuyện này mà không thành cãi nhau.
Vì sao việc nhà vẫn dồn về một phía
Lý do đầu tiên là thói quen được mang từ gia đình gốc. Cả hai người lớn lên khi nhìn mẹ nấu cơm, bố đọc báo; không ai cần nói, mô hình ấy đã thành mặc định. Khi lập gia đình, mỗi người bước vào với một bức tranh có sẵn về "nhà là phải thế này", và nếu không chủ động bàn, bức tranh cũ sẽ tự lặp lại.
Lý do thứ hai là chênh lệch kỹ năng ban đầu. Con gái thường được giao việc nhà từ nhỏ nhiều hơn con trai, nên khi lập gia đình, người vợ làm nhanh hơn, thạo hơn. Người chồng làm chậm, làm khác, bị nhắc, rồi dần rút lui. Chênh lệch nhỏ ban đầu lớn dần thành phân công cố định, và khuôn mẫu "phụ nữ khéo hơn" lại được xác nhận.
Lý do thứ ba là con nhỏ. Thời gian nghỉ sinh, cho con bú, chăm con những tháng đầu thường thuộc về người mẹ. Đó là giai đoạn kỹ năng chăm con được hình thành, và người dành nhiều giờ hơn sẽ thành "người biết". Khi người mẹ đi làm lại, phân công đã định hình, và việc chia lại cần một quyết định có chủ ý chứ không tự xảy ra.
Chữ "giúp" và những cách nói giữ nguyên khuôn mẫu
"Chồng giúp vợ việc nhà". Chữ "giúp" ngầm khẳng định việc nhà thuộc về người vợ, người chồng chỉ góp tay khi rảnh hoặc khi tốt bụng. Người giúp được cảm ơn, được khen; người chịu trách nhiệm chính thì không ai khen vì đó là "việc của họ".
"Anh ấy tốt lắm, còn biết trông con". Lời khen này đặt mức kỳ vọng với người cha thấp đến mức việc chăm con của chính mình trở thành điều đáng khen. Cùng việc đó do người mẹ làm thì không ai nhắc.
"Anh cứ bảo em cần gì anh làm". Câu này nghe hợp tác, nhưng nó giữ người vợ ở vai người quản lý phải nhớ, lên kế hoạch và giao việc. Phần nghĩ, nhớ, nhắc đó cũng là việc, và thường là phần mệt nhất.
"Đàn bà con gái phải biết vun vén". Câu khen phẩm chất nhưng gắn phẩm chất đó với một giới. Vun vén cho gia đình là việc mọi thành viên trưởng thành nên học.
Đổi cách nói thế nào. Thay "giúp" bằng "làm phần mình", thay "trông con hộ" bằng "chăm con", thay "anh cứ bảo" bằng "việc này từ giờ anh lo trọn". Đổi chữ không giải quyết mọi chuyện, nhưng nó đổi cách cả nhà nghĩ về trách nhiệm.
Việc vô hình: phần nghĩ, nhớ và lên kế hoạch
Việc nhà không chỉ có phần làm bằng tay như nấu cơm, giặt đồ. Còn có phần làm bằng đầu: nhớ lịch tiêm của con, biết tủ lạnh sắp hết gì, lo quà sinh nhật cho ông bà, nhớ hạn đóng tiền học, để ý con dạo này ăn kém. Các nhà xã hội học gọi phần này là lao động nhận thức hay gánh nặng tinh thần của việc nhà. Nó vô hình vì không ai thấy người khác đang nghĩ, và vì khi được làm tốt thì mọi thứ chỉ đơn giản là "tự chạy".
Ở nhiều gia đình, ngay cả khi phần việc tay chân đã được chia khá đều, phần việc đầu óc vẫn nằm phần lớn ở một người, thường là người mẹ. Người đó luôn ở trạng thái "trực", khó thật sự nghỉ ngơi kể cả khi đang không làm gì. Đây là lý do nhiều người phụ nữ nói mình mệt dù chồng "có làm việc nhà": cái mệt nằm ở chỗ không bao giờ được tắt đầu.
Cách giảm phần vô hình là chia việc theo trách nhiệm trọn vẹn, gồm cả phần nhớ và phần lên kế hoạch. Nếu người chồng lo chuyện học của con, thì lo luôn việc nhớ lịch họp phụ huynh, theo dõi bài tập, liên lạc với cô giáo, chứ không chỉ đưa đón khi được nhắc.
Một dấu hiệu dễ nhận ra phần việc vô hình đang lệch là câu hỏi "em ơi, cái này để đâu?" hay "bao giờ con đi tiêm?" chỉ đi theo một chiều. Người luôn được hỏi là người đang giữ bản đồ của cả nhà trong đầu. Chuyển bớt bản đồ đó sang giấy, sang lịch chung của gia đình, rồi giao từng mảng cho người còn lại, là cách nhẹ nhàng để phần nhớ được chia mà không ai phải nhắc ai.
Vì sao mỗi người đều thấy mình làm nhiều hơn
Một nghiên cứu kinh điển của Michael Ross và Fiore Sicoly (1979) hỏi các cặp vợ chồng tự ước lượng phần đóng góp của mình vào nhiều việc chung trong nhà. Khi cộng phần trăm của hai người lại, tổng thường vượt quá một trăm phần trăm: mỗi người đều đánh giá phần mình cao hơn thực tế. Lý do không phải ai cũng ích kỷ, mà là ta nhớ rõ việc mình làm hơn việc người khác làm, vì ta trực tiếp trải qua nó.
Thiên kiến này giải thích vì sao tranh cãi về việc nhà thường bế tắc. Mỗi người chân thành tin mình đã làm nhiều, và cảm thấy bị oan khi người kia phàn nàn. Tranh luận bằng cảm giác chỉ làm hai bên thêm tự ái.
Cách thoát khỏi bế tắc là thay cảm giác bằng danh sách. Khi mọi việc được viết ra và ghi tên người phụ trách, cả hai cùng nhìn một bức tranh, thay vì mỗi người nhìn bức tranh trong đầu mình. Danh sách cũng làm hiện ra phần việc vô hình, thứ thường bị quên trong mọi cuộc đếm.
Những tháng đầu có con: thời điểm phân công dễ lệch nhất
Nhiều cặp đôi kể rằng trước khi có con, việc nhà chia khá đều; sau khi có con, mọi thứ lệch hẳn mà không ai quyết định như vậy. Lý do nằm ở những tháng đầu: người mẹ ở nhà nhiều hơn, thức đêm nhiều hơn, dần dần trở thành người duy nhất biết con khóc kiểu nào là đói, kiểu nào là buồn ngủ. Người cha đi làm về, muốn bế con nhưng không biết dỗ, đưa lại cho mẹ, và vòng lặp bắt đầu.
Giữ cho người cha ở trong cuộc từ đầu
Một số việc người cha làm được ngay từ những tuần đầu: tắm cho con, thay tã, ru ngủ, đưa con đi tiêm, ghi lại giờ ăn ngủ. Điều quan trọng là người cha làm trọn những việc đó thường xuyên, không chỉ khi được nhờ, để tích luỹ kỹ năng và sự tự tin. Người mẹ cũng cần chấp nhận rằng người cha sẽ có cách dỗ con khác mình, và đứa trẻ hoàn toàn có thể quen với cả hai cách.
Nếu người cha được nghỉ chăm con theo chế độ ở nơi làm việc, dùng thời gian đó cho việc chăm con thật sự, không chỉ để lo giấy tờ. Chế độ nghỉ cụ thể khác nhau theo nơi làm việc và theo quy định hiện hành, nên hỏi bộ phận nhân sự để biết quyền của mình.
Bảng liệt kê việc nhà để chia lại
Bảng dưới gợi ý cách liệt kê. Mỗi nhà điền theo thực tế của mình; điều quan trọng là ghi cả phần làm, phần nhớ và tần suất:
| Nhóm việc | Phần làm bằng tay | Phần nhớ và lên kế hoạch | Tần suất |
|---|---|---|---|
| Ăn uống | Đi chợ, nấu, rửa bát | Lên thực đơn, biết nhà còn gì, nhớ món ai kiêng | Hằng ngày |
| Quần áo | Giặt, phơi, gấp, là | Biết đồ nào cần thay, mua đồ mới cho con khi lớn | Vài lần mỗi tuần |
| Con cái | Tắm, cho ăn, đưa đón, dạy bài | Lịch tiêm, lịch học, liên lạc với cô, để ý sức khoẻ và tâm trạng | Hằng ngày |
| Nhà cửa | Dọn dẹp, sửa chữa nhỏ | Gọi thợ, nhớ bảo dưỡng thiết bị, đóng tiền điện nước | Hằng tuần, hằng tháng |
| Họ hàng | Đi giỗ, thăm hỏi | Nhớ ngày giỗ, sinh nhật, chuẩn bị quà, hỏi thăm khi ai ốm | Theo dịp |
| Tài chính gia đình | Thanh toán các khoản | Theo dõi chi tiêu, lên kế hoạch khoản lớn | Hằng tháng |
Sau khi điền, mỗi người đánh dấu việc mình đang làm. Nhiều cặp đôi lần đầu điền bảng mới thấy sự chênh lệch, không phải vì ai lười, mà vì trước đó không ai nhìn thấy toàn cảnh.
Chia lại việc nhà: cách làm và câu mở lời
Chia lại việc nhà là một cuộc thương lượng giữa hai người lớn, không phải một bản án. Các bước dưới đây giúp cuộc bàn bạc êm hơn:
- Chọn thời điểm bình thường để bàn, không phải lúc đang mệt hay đang giận vì một việc cụ thể. Câu mở lời: "Dạo này mình đều mệt. Cuối tuần mình ngồi xem lại việc nhà chia thế nào cho đỡ nhé."
- Cùng điền bảng liệt kê, ghi cả phần nhớ và lên kế hoạch. Mỗi người tự đánh dấu, rồi so với nhau.
- Chia theo trọn gói. Mỗi người nhận trọn một số nhóm việc, từ nhớ, lên kế hoạch tới làm. Tránh chia theo lần ("hôm nay anh rửa bát") vì người kia vẫn phải nhớ và nhắc.
- Chấp nhận cách làm khác. Người nhận trọn gói được làm theo cách của mình, miễn đạt kết quả cả hai đã thống nhất. Sửa lưng liên tục làm người kia rút lui.
- Tính cả thời gian đi làm và sức khoẻ của từng người khi chia, mục tiêu là công bằng chứ không nhất thiết là chia đôi từng việc.
- Hẹn xem lại sau một tháng. Phân công nào cũng cần chỉnh. Lần xem lại là dịp cảm ơn nhau và đổi những gì chưa hợp.
Nếu cuộc bàn bạc nhiều lần thành cãi vã, hoặc mâu thuẫn về việc nhà kéo theo những căng thẳng lớn hơn trong hôn nhân, một buổi tư vấn với chuyên gia tâm lý gia đình có thể giúp hai người nghe nhau rõ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Chồng đi làm vất vả hơn thì có nên làm ít việc nhà hơn không?
Có thể, nếu cả hai cùng thấy công bằng sau khi tính đủ thời gian, sức lực của mỗi người, gồm cả việc nhà và việc chăm con. Vấn đề chỉ nảy sinh khi phân công dựa trên giới thay vì dựa trên thực tế, ví dụ người vợ cũng đi làm cả ngày nhưng vẫn gánh gần hết việc nhà.
Chồng làm việc nhà nhưng làm không kỹ thì có nên làm lại không?
Nên phân biệt việc ảnh hưởng an toàn, sức khoẻ với việc chỉ khác thói quen. Với việc khác thói quen, như gấp quần áo kiểu khác, nên để yên. Làm lại thường xuyên khiến người kia nản và rút lui. Với việc quan trọng, thống nhất trước tiêu chí cần đạt.
Gánh nặng tinh thần của việc nhà có đo được không?
Khó đo chính xác, nhưng có thể làm nó hiện ra bằng cách liệt kê mọi việc phải nhớ và lên kế hoạch trong một tuần, ghi tên ai đang nhớ việc đó. Danh sách thường dài hơn hai người tưởng, và giúp người ít nhớ hiểu vì sao người kia mệt.
Ông bà hay chê con rể, con trai làm việc nhà thì nên xử lý sao?
Ông bà lớn lên với khuôn mẫu khác, nên thường thấy lạ. Người con của ông bà nên là người nói chuyện, nhẹ nhàng giải thích hai vợ chồng đều đi làm nên chia việc. Thời gian và sự ổn định của gia đình thường thuyết phục ông bà hơn tranh luận.
Có nên thuê người giúp việc để tránh mâu thuẫn việc nhà không?
Thuê người giúp việc giảm được phần việc tay chân, nhưng phần quản lý, nhớ và lên kế hoạch vẫn còn, và thường vẫn rơi vào một người. Nếu thuê, hai vợ chồng vẫn cần bàn ai phụ trách phần quản lý đó để không tạo thêm một gánh vô hình.
Dạy con chia việc nhà từ khi nào là hợp lý?
Từ khi trẻ biết đi và cầm nắm, có thể cho trẻ làm việc nhỏ như cất đồ chơi, bỏ quần áo vào giỏ. Giao việc cho con trai và con gái như nhau, tăng dần theo tuổi. Trẻ được tham gia việc nhà từ sớm thường coi đó là phần bình thường của cuộc sống chung.