Định kiến về các nhóm người cụ thể là thứ được học, chủ yếu từ năm nguồn: gia đình, bạn bè đồng trang lứa, trường lớp, truyền thông giải trí và mạng xã hội, cùng với trải nghiệm cá nhân được diễn giải theo những gì đã nghe từ trước. Xu hướng phân loại người và ưu ái nhóm mình có lẽ là phổ quát, nhưng nhóm nào bị coi thường và bị gán đặc điểm gì thì do môi trường dạy.
Cơ chế học không chỉ qua lời dặn trực tiếp. Phần lớn đến từ quan sát: người lớn vui vẻ với ai, dè chừng ai, ai được kể trong chuyện với vai tốt, ai luôn đóng vai xấu. Bài này đi qua từng nguồn, giải thích nó dạy bằng cách nào, rồi gợi ý những việc người lớn trong nhà làm được, không giảng giải, không chấm điểm trẻ.
Trẻ để ý tới khác biệt sớm hơn người lớn nghĩ
Nhiều người lớn tin rằng trẻ nhỏ "không để ý" tới tuổi tác, giới, giọng nói hay hoàn cảnh của người khác, nên tốt nhất là đừng nhắc tới. Các nghiên cứu phát triển cho thấy điều ngược lại: trẻ phân biệt được người theo giới và một số dấu hiệu bề ngoài khá sớm, và đến tuổi mẫu giáo thì đã bắt đầu gắn đặc điểm cho các nhóm.
Trẻ là những nhà quan sát tích cực. Chúng không chỉ ghi nhận khác biệt mà còn cố tìm lý do cho khác biệt. Khi thấy một kiểu người thường làm một kiểu việc, trẻ dễ kết luận rằng đó là bản chất của nhóm, vì chưa đủ hiểu biết để nghĩ tới hoàn cảnh, cơ hội hay lịch sử. Đó là lý do một số khuôn mẫu ở trẻ nhỏ còn cứng hơn ở người lớn, rồi mềm dần khi trẻ có thêm trải nghiệm.
Hệ quả cho cha mẹ là: im lặng không có nghĩa là trung lập. Nếu người lớn không giải thích, trẻ tự giải thích bằng những gì sẵn có, và những gì sẵn có thường là khuôn mẫu trong phim, truyện, lời bạn bè. Nói chuyện cởi mở về khác biệt, theo cách phù hợp lứa tuổi, giúp trẻ có lời giải thích khác cho điều mình thấy.
Gia đình dạy định kiến bằng những cách nào
Câu cửa miệng. Những câu nói quen thuộc gắn đặc điểm cho một nhóm, lặp đi lặp lại trong bữa cơm, có khi chỉ là câu bông đùa. Trẻ không phân biệt được câu nào là đùa, câu nào là thật; chúng ghi nhận cả.
Cử chỉ không lời. Trẻ nhạy với nét mặt, giọng nói, cách người lớn kéo con lại gần khi có một người lạ đi qua. Một số nghiên cứu cho thấy trẻ học được thái độ với người khác chỉ qua việc quan sát người lớn đối xử với họ ấm áp hay lạnh lùng, không cần lời nào.
Ai được mời về nhà. Vòng bạn bè của cha mẹ là bức tranh đầu tiên trẻ thấy về "người như mình". Nếu mọi khách đến nhà đều cùng quê, cùng nghề, cùng lứa, trẻ ít có hình ảnh khác để đối chiếu.
Cách giải thích chuyện ngoài đường. Khi thấy một người làm điều không hay, người lớn giải thích bằng hành vi ("chú ấy vứt rác bừa là sai") hay bằng nhóm ("người ở đó là vậy")? Mỗi lần giải thích là một bài học nhỏ về cách nhìn người.
Phân vai trong nhà. Ai nấu cơm, ai sửa đồ, ai quyết chuyện tiền, ai được hỏi ý kiến. Trẻ học khuôn mẫu giới và tuổi qua cách gia đình mình phân việc nhiều hơn qua bất cứ lời giảng nào.
Trường lớp và bạn bè: khi nhãn nhóm được dùng hằng ngày
Ở trường, trẻ dành nhiều giờ trong một tập thể có cấu trúc. Các nghiên cứu thực địa ở trường hè cho thấy khi thầy cô chia trẻ theo một dấu hiệu tuỳ ý (ví dụ màu áo) và dùng dấu hiệu ấy để tổ chức hoạt động hằng ngày, như xếp hàng theo màu, gọi theo màu, chỉ sau vài tuần trẻ đã bắt đầu đánh giá nhóm mình tốt hơn. Nhãn nhóm được người có uy tín dùng thường xuyên trở nên "quan trọng" trong mắt trẻ.
Từ đó có một gợi ý đơn giản cho thầy cô và cha mẹ: hạn chế dùng nhãn giới, nhãn vùng, nhãn hoàn cảnh để tổ chức hoạt động khi không cần thiết. Câu "các bạn nam ra đây, các bạn nữ ra kia" lặp lại mỗi ngày dạy trẻ rằng giới là đường chia quan trọng nhất, dù người nói không có ý gì.
Bạn bè đồng trang lứa là nguồn mạnh nhất ở tuổi thiếu niên. Ở tuổi này, được nhóm chấp nhận là ưu tiên hàng đầu, và việc cùng cười một câu đùa quy chụp là một cách khẳng định mình thuộc về nhóm. Người lớn khó kiểm soát nguồn này, nhưng có thể giúp trẻ có đủ tự tin để không hùa theo, và có câu nói sẵn để rút ra khỏi những lúc như vậy mà không mất bạn.
Truyền thông giải trí: sức mạnh của sự lặp lại
Nhà nghiên cứu truyền thông George Gerbner đề xuất thuyết gieo cấy: người xem nhiều truyền hình dần dần nhìn thế giới thật giống với thế giới trên màn hình. Dù thuyết này có nhiều tranh luận về mức độ, ý cốt lõi được nhiều nghiên cứu ủng hộ: hình ảnh lặp lại đủ nhiều sẽ thành "điều bình thường" trong đầu người xem.
Khuôn mẫu trên màn ảnh hiếm khi đến từ một bộ phim hay một quảng cáo. Nó đến từ hàng trăm sản phẩm cùng dùng một kiểu nhân vật cho một nhóm: người lớn tuổi luôn lẩm cẩm, một giọng địa phương luôn đi với vai hài, một nghề luôn đi với vai phản diện. Từng sản phẩm riêng lẻ có thể vô hại; tổng thể thì gieo một khuôn mẫu rất bền.
Với trẻ, một cách đơn giản là cùng xem và hỏi: "Con có thấy trong phim này ai luôn làm trò cười không? Ngoài đời ai mình biết cũng thế không?" Câu hỏi không cần kèm bài giảng; nó chỉ giúp trẻ tập thói quen nhận ra khuôn mẫu, một kỹ năng sẽ đi theo chúng tới khi lớn. Phần mạng xã hội, nơi khuôn mẫu lan nhanh và có đám đông bình luận đi kèm, đã được bàn ở một bài riêng trong chuyên mục này.
Năm nguồn, năm cơ chế, năm việc làm được
Bảng dưới gom lại từng nguồn học định kiến, cơ chế chính của nó và một việc nhỏ người lớn làm được. Không cần làm hết cùng lúc; chọn một việc phù hợp với nhà mình là đủ để bắt đầu.
| Nguồn | Cơ chế chính | Một việc người lớn làm được |
|---|---|---|
| Gia đình | Quan sát cử chỉ, câu cửa miệng, cách phân vai | Đổi câu nói về nhóm thành câu nói về hành vi của một người |
| Bạn bè | Được nhóm chấp nhận khi hùa theo | Cùng con tập một câu rút lui khỏi câu đùa mà không mất bạn |
| Trường lớp | Nhãn nhóm được người có uy tín dùng thường xuyên | Đề nghị nhà trường chia nhóm theo hoạt động thay vì theo giới, vùng |
| Truyền thông | Lặp lại một kiểu nhân vật cho một nhóm | Cùng xem và hỏi con một câu về nhân vật |
| Mạng xã hội | Câu chuyện cá biệt kèm đám đông bình luận | Cùng con tập hỏi "chuyện gì xảy ra trước đó?" |
Điểm chung của cả năm việc là chúng không đòi hỏi người lớn phải hoàn hảo hay không còn chút định kiến nào. Chúng chỉ đòi hỏi người lớn để ý, và cho trẻ thấy rằng nhận ra khuôn mẫu là một việc bình thường, đáng làm.
Trò chuyện với con về khác biệt: các bước nhẹ nhàng
Khi con hỏi một câu khiến người lớn lúng túng, chẳng hạn "sao cô kia nói giọng lạ thế?" hay "sao chú kia đi xe lăn?", có thể đi theo các bước sau:
- Không suỵt con hay tỏ ra xấu hổ. Phản ứng đó dạy con rằng khác biệt là chuyện đáng giấu.
- Trả lời đúng sự việc, ngắn gọn: "Cô ấy lớn lên ở vùng khác nên nói giọng khác mình. Mình nghe cô cũng thấy lạ như cô nghe mình vậy."
- Nối với điều chung: "Giọng khác nhưng cô cũng thích đi chợ, cũng có con nhỏ như mẹ."
- Hỏi lại con nghĩ gì, và lắng nghe. Nếu con dùng một khuôn mẫu đã nghe ở đâu đó, hỏi "con nghe ai nói vậy?" thay vì mắng.
- Về nhà, nếu cần, kể thêm một câu chuyện hoặc cùng đọc một cuốn sách có nhân vật đa dạng.
Với trẻ lớn hơn, có thể bàn sâu hơn về chuyện vì sao có khuôn mẫu, và cùng con nghĩ cách đáp lại khi bạn bè nói điều quy chụp. Trong mọi cuộc trò chuyện, không chấm điểm, không so sánh con với ai, không biến chủ đề thành bài kiểm tra đạo đức.
Trải nghiệm cá nhân: nguồn tưởng khách quan nhất mà không hẳn vậy
Nhiều người bảo vệ một khuôn mẫu bằng câu "chính mắt mình thấy". Trải nghiệm cá nhân đúng là có thật, nhưng nó không đến với ta ở dạng thô. Ta để ý tới những gì đã được báo trước là đáng để ý, nhớ những gì khớp với điều đã nghe, và giải thích theo khung có sẵn. Một trải nghiệm xấu với một người thuộc nhóm đã bị khuôn mẫu sẽ được nhớ như "bằng chứng"; cùng trải nghiệm ấy với một người nhóm khác sẽ được nhớ như "xui".
Ngoài ra, mẫu trải nghiệm của mỗi người rất nhỏ và lệch. Một người sống ở một khu phố, làm một nghề, gặp đi gặp lại những người trong vài bối cảnh, rồi khái quát cho hàng triệu người ở những bối cảnh khác hẳn. Điều này không làm trải nghiệm vô giá trị; nó chỉ nhắc rằng một vài lần gặp không đủ để kết luận về cả một nhóm.
Một câu tự hỏi hữu ích: "Nếu chưa từng nghe ai nói gì về nhóm này, mình có rút ra kết luận như vậy từ những gì mình đã thấy không?" Câu hỏi này giúp tách phần mình thật sự trải nghiệm khỏi phần đã được dạy trước để mà thấy.
Khi chính người lớn lỡ lời trước mặt trẻ
Không ai trong nhà hoàn hảo. Sẽ có lúc cha mẹ buột miệng một câu quy chụp khi đang bực, khi xem tin tức, khi kể chuyện cơ quan. Trẻ nghe thấy, và có khi lặp lại ngay ở trường. Lúc đó, phản ứng của người lớn còn quan trọng hơn chính câu lỡ lời.
Cách tốt nhất là sửa công khai và đơn giản: "Lúc nãy bố nói người ở đó ai cũng vậy là không đúng. Bố đang bực một người cụ thể, không phải cả vùng người ta." Một câu như vậy dạy trẻ ba điều cùng lúc: người lớn cũng có thể quy chụp, nhận ra là chuyện bình thường, và sửa lại là việc nên làm. Trẻ học được cách tự sửa từ việc thấy người lớn tự sửa.
Điều nên tránh là giả vờ như không có gì, hoặc chống chế ("bố nói đúng mà, con lớn lên sẽ thấy"). Im lặng khiến câu nói được ghi nhận như sự thật; chống chế dạy trẻ rằng giữ thể diện quan trọng hơn công bằng. Cả hai đều là bài học khó gỡ hơn câu lỡ lời ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tránh nói về khác biệt với trẻ để trẻ khỏi có định kiến?
Tránh nói thường không ngăn được trẻ để ý khác biệt; nó chỉ khiến trẻ tự tìm lời giải thích từ những nguồn khác như phim ảnh, bạn bè. Nói chuyện cởi mở, đúng sự việc, phù hợp lứa tuổi giúp trẻ hiểu rằng khác biệt là bình thường và người ta không nên bị đánh giá qua nhóm.
Ông bà trong nhà hay nói câu quy chụp trước mặt cháu thì làm sao?
Nên nói riêng với ông bà, nhẹ nhàng, nhấn vào chuyện cháu đang học theo chứ không phê bình ông bà. Sau đó, khi cháu hỏi lại, cha mẹ có thể giải thích thêm theo cách khác. Trẻ chịu được việc người lớn nghĩ khác nhau, miễn là được giải thích bình tĩnh.
Truyện cổ tích có dạy trẻ định kiến không?
Một số truyện có nhân vật xấu gắn với một kiểu ngoại hình hay hoàn cảnh, như dì ghẻ hay người xấu xí. Không cần bỏ truyện, nhưng khi kể có thể hỏi con những câu mở như "ngoài đời dì ghẻ có ai tốt không?". Kể kèm những truyện có nhân vật đa dạng cũng giúp cân bằng.
Trẻ học được cách bớt định kiến không?
Có. Những gì học được thì có thể học lại, và trẻ còn linh hoạt hơn người lớn. Tiếp xúc ngang hàng với bạn bè đa dạng, được người lớn giải thích khác biệt bằng hoàn cảnh thay vì bản chất, và thấy người lớn tự sửa khi lỡ lời, đều giúp trẻ hình thành cách nhìn công bằng hơn.
Người lớn có học lại được không, hay định kiến đã cố định?
Người lớn vẫn thay đổi được, dù chậm hơn và cần trải nghiệm lặp lại. Làm việc cùng, sống gần, thân thiết với người thuộc nhóm khác là những trải nghiệm có bằng chứng tốt nhất. Đọc, xem những câu chuyện đời thường về người khác nhóm cũng giúp, nhất là khi kèm sự tự quan sát.