Định kiến ngầm là những liên tưởng tự động giữa một nhóm người với một đặc điểm hay cảm xúc, hoạt động nhanh và ngoài ý muốn, có thể khác với điều người đó thật lòng tin. Một người nói và nghĩ rằng nam nữ làm lãnh đạo như nhau vẫn có thể phản ứng nhanh hơn khi ghép "lãnh đạo" với tên nam. Định kiến công khai thì ngược lại: là thái độ mà người ta biết mình có và sẵn sàng nói ra.
Khái niệm định kiến ngầm phổ biến rộng nhờ bài Trắc nghiệm liên tưởng ngầm (IAT) của Greenwald, McGhee và Schwartz (1998). Nhưng cũng chính IAT là chủ đề của một trong những tranh luận lớn nhất tâm lý học xã hội hai thập niên qua. Bài này giải thích khái niệm, cách IAT vận hành, chỗ các nhà nghiên cứu còn bất đồng, và điều thực tế bạn làm được.
Từ định kiến công khai tới định kiến ngầm
Trong nửa sau thế kỷ hai mươi, ở nhiều nước, các khảo sát cho thấy số người công khai tán thành khuôn mẫu về các nhóm giảm rõ. Nhưng các nghiên cứu về hành vi lại cho thấy đối xử thiên lệch vẫn còn. Câu hỏi đặt ra: có phải người ta chỉ giấu đi, hay có một tầng thái độ mà chính họ không nhận ra?
Patricia Devine (1989) đưa ra một cách trả lời có ảnh hưởng lớn. Bà cho rằng gần như ai lớn lên trong một nền văn hoá cũng biết các khuôn mẫu phổ biến của nền văn hoá đó, và khi gặp dấu hiệu của một nhóm, khuôn mẫu được kích hoạt tự động, nhanh, không cần chủ ý. Người ít định kiến khác ở chỗ họ có niềm tin cá nhân khác khuôn mẫu, và khi có thời gian, có chú ý, họ chủ động dùng niềm tin ấy để kìm phản ứng tự động.
Mô hình hai tầng này giải thích vì sao một người thật lòng công bằng vẫn có thể có phản xạ thiên lệch khi vội, khi mệt, khi tình huống mơ hồ. Nó cũng gợi ra rằng định kiến không chỉ là chuyện "người tốt, người xấu", mà là chuyện thói quen của bộ não. Devine về sau ví việc giảm định kiến như bỏ một thói quen: cần nhận ra, cần muốn bỏ, và cần luyện tập lâu dài.
Bài trắc nghiệm IAT vận hành thế nào
IAT là một bài phân loại trên máy tính, đo thời gian phản ứng tính bằng phần nghìn giây. Một phiên bản điển hình về giới và nghề nghiệp diễn ra như sau:
- Người làm bài phân loại từng từ hiện ra vào hai nhóm bằng hai phím, ví dụ tên nam bấm trái, tên nữ bấm phải.
- Tiếp theo phân loại một cặp khái niệm khác, ví dụ từ chỉ sự nghiệp bấm trái, từ chỉ gia đình bấm phải.
- Ở phần ghép, hai cặp dùng chung phím: tên nam và sự nghiệp cùng phím trái, tên nữ và gia đình cùng phím phải.
- Sau đó đổi ghép: tên nam và gia đình cùng một phím, tên nữ và sự nghiệp cùng phím kia.
- Phần mềm so tốc độ và độ chính xác giữa hai cách ghép. Nếu người làm nhanh hơn rõ ở cách ghép thứ nhất, bài cho rằng họ có liên tưởng ngầm mạnh hơn giữa nam và sự nghiệp, nữ và gia đình.
Ý tưởng nền là: hai khái niệm gắn chặt trong trí nhớ thì dùng chung một phím dễ hơn. Thứ bài đo là liên tưởng, không phải niềm tin hay ý định. Một người có thể có liên tưởng mạnh giữa hai khái niệm chỉ vì đã thấy chúng đi cùng nhau hàng nghìn lần trên phim, báo, quảng cáo, mà không hề tán thành điều đó.
Định kiến ngầm hiện ra ở đâu trong đời thường
Nếu định kiến ngầm có ảnh hưởng tới hành vi, nơi người ta hay tìm thấy nó nhất là những hành vi khó kiểm soát và ít được để ý: khoảng cách ngồi, ánh mắt, nụ cười, độ dài cuộc trò chuyện, giọng nói ấm hay lạnh. Một số nghiên cứu của nhóm Dovidio cho thấy thái độ người ta tự khai báo dự đoán tốt hơn lời nói của họ, còn các thước đo ngầm có liên hệ với cử chỉ không lời, dù mức liên hệ không lớn.
Hình dung một cảnh giả định ở một cửa hàng: hai khách bước vào cùng lúc, một người ăn mặc chỉn chu, một người mặc đồ lao động còn dính bụi. Người bán hàng không nói lời nào thiếu tôn trọng, nhưng bước tới người thứ nhất trước, cười nhiều hơn, giới thiệu sản phẩm đắt hơn. Người thứ hai nhận ra ngay sự khác biệt, còn người bán thì thật lòng không thấy mình làm gì sai.
Chính vì nằm ở những chi tiết nhỏ, định kiến ngầm khó bị chỉ ra và dễ bị phủ nhận. Người chịu thiệt thường cảm thấy rõ nhưng khó chứng minh, và nếu lên tiếng có thể bị coi là "nhạy cảm quá". Hiểu điều này giúp ta thận trọng hơn trước khi gạt đi cảm nhận của người khác, và chú ý hơn tới những cử chỉ của chính mình.
Hiểu lầm phổ biến về định kiến ngầm và IAT
Kết quả IAT dễ bị hiểu sai theo cả hai chiều: quá tin hoặc gạt bỏ hoàn toàn. Bảng dưới đặt các hiểu lầm hay gặp cạnh điều bằng chứng hiện nay cho thấy.
| Hiểu lầm | Điều bằng chứng cho thấy |
|---|---|
| Kết quả IAT cho biết chính xác một người có định kiến hay không | Độ ổn định khi làm lại không cao; cùng một người làm hai lần có thể ra kết quả khác nhau khá nhiều. Bài phù hợp để nghiên cứu nhóm hơn là chẩn đoán cá nhân. |
| Điểm IAT dự báo mạnh hành vi phân biệt đối xử | Các phân tích gộp cho những ước lượng khác nhau, nhiều phân tích thấy mối liên hệ với hành vi là yếu. Đây là chỗ tranh luận gay gắt nhất. |
| Có định kiến ngầm nghĩa là thật ra mình là người xấu | Liên tưởng ngầm phản ánh nhiều về môi trường văn hoá mình lớn lên, không phải là lời phán về nhân cách. |
| Định kiến ngầm là thứ không thể kiểm soát | Phản ứng tự động khó đổi nhanh, nhưng hành vi thì kiểm soát được, nhất là khi có thời gian và quy trình rõ ràng. |
| Một buổi tập huấn ngắn sẽ xoá được định kiến ngầm | Các thử nghiệm so sánh nhiều cách can thiệp ngắn cho thấy thay đổi trên điểm IAT thường mờ đi sau vài giờ đến vài ngày. |
Hai nhà nghiên cứu khởi xướng IAT, Anthony Greenwald và Mahzarin Banaji, cũng đã nói rõ trong nhiều trao đổi công khai rằng không nên dùng kết quả IAT để phân loại hay ra quyết định về một cá nhân.
Cuộc tranh luận quanh IAT, kể ngắn gọn
Phía ủng hộ cho rằng IAT đã mở ra cách nghiên cứu những thái độ người ta không muốn hoặc không thể nói ra, và ở cấp nhóm, dữ liệu từ hàng triệu lượt làm bài trực tuyến cho thấy những mô hình nhất quán, có ý nghĩa. Họ lập luận rằng một hiệu ứng nhỏ trên từng người, khi lặp lại qua hàng nghìn quyết định, vẫn có thể tạo khác biệt lớn ở cấp xã hội.
Phía phê bình chỉ ra ba vấn đề. Một là độ tin cậy đo lặp thấp so với chuẩn của các thang đo tâm lý dùng cho cá nhân. Hai là mối liên hệ giữa điểm IAT và hành vi thật trong các phân tích gộp thường yếu và không ổn định. Ba là chưa rõ điểm IAT đo cái gì: thái độ cá nhân, hiểu biết về khuôn mẫu văn hoá, hay chỉ là mức độ quen thuộc.
Hiện trạng có thể tóm thế này: hầu hết nhà nghiên cứu đồng ý rằng có những quá trình tự động ảnh hưởng tới phán đoán về người khác, và IAT là một công cụ nghiên cứu hữu ích. Điều còn bất đồng là IAT đo những quá trình ấy tốt đến đâu, và việc giảm điểm IAT có làm giảm hành vi thiên lệch hay không. Khi đọc một bài báo hay một khoá tập huấn nói chắc nịch về định kiến ngầm, nên giữ thái độ dè dặt tương ứng.
Điều làm được thay vì lo lắng về định kiến ngầm
Dồn sức vào hành vi, không vào điểm số. Vì chưa rõ đổi điểm IAT có đổi hành vi hay không, cách chắc chắn hơn là thiết kế lại những quyết định quan trọng: tiêu chí đặt trước, cùng một bộ câu hỏi cho mọi người, ghi lý do. Phản ứng tự động khó đổi, nhưng nó chỉ gây hại khi được để quyết định một mình.
Cho mình thời gian ở những quyết định có hậu quả. Định kiến ngầm mạnh nhất khi vội. Với những việc như chọn người thuê phòng, giao việc cho ai, nhận xét về ai, tránh quyết trong năm phút cuối ngày. Để sang sáng hôm sau, đọc lại.
Đa dạng hoá những gì mình nhìn thấy. Liên tưởng ngầm hình thành từ những cặp hình ảnh lặp lại. Chủ động gặp, đọc, xem những người phá khuôn mẫu trong đời thường (không phải chỉ những "ngoại lệ phi thường") giúp liên tưởng mới có chỗ bám.
Dùng câu hỏi đảo vai. Trước khi nhận xét hay quyết định về một người, hỏi: nếu người này thuộc nhóm khác, mình có nói và làm vậy không? Đây là cách bắt phản ứng tự động lộ ra ở tầng ý thức.
Không biến khái niệm thành vũ khí. Nói với người khác "anh có định kiến ngầm" thường làm họ phòng thủ. Hiệu quả hơn là bàn về một quyết định cụ thể và cách làm nó công bằng hơn.
Nên làm thử IAT không, và đọc kết quả thế nào
Làm thử IAT có thể là một trải nghiệm hữu ích: nhiều người lần đầu thấy ngón tay mình chậm lại ở một cách ghép, và nhận ra rằng những hình ảnh văn hoá quen thuộc đã ăn sâu hơn họ tưởng. Trải nghiệm ấy giúp bớt tự tin thái quá kiểu "mình chẳng định kiến gì".
Khi đọc kết quả, nên coi nó như một gợi ý để quan sát chính mình, không phải một chẩn đoán. Một kết quả "liên tưởng mạnh" không có nghĩa bạn sẽ đối xử bất công; một kết quả "không có liên tưởng" cũng không chứng minh bạn miễn nhiễm. Làm lại hôm khác, kết quả có thể đổi. Điều có giá trị hơn con số là câu hỏi nó gợi ra: ở chỗ nào trong đời mình, phản xạ nhanh có thể đang thay mình quyết định?
Một lưu ý thêm cho người quản lý hay người phụ trách nhóm: không dùng IAT để sàng lọc, đánh giá hay xếp loại nhân viên, ứng viên. Công cụ không được thiết kế cho việc đó, và chính những người tạo ra nó cũng khuyến cáo như vậy. Nếu muốn làm việc với định kiến trong tổ chức, sửa quy trình ra quyết định có bằng chứng tốt hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Định kiến ngầm có phải là định kiến vô thức không?
Hai chữ thường được dùng thay nhau, nhưng nhiều nhà nghiên cứu ngại chữ "vô thức" vì người ta thường đoán được khá chính xác kết quả IAT của mình nếu được hỏi. Chữ "ngầm" nhấn vào việc liên tưởng hoạt động tự động và gián tiếp, không nhất thiết là hoàn toàn ngoài nhận thức.
Có thể làm bài IAT ở đâu?
Có một dự án nghiên cứu quốc tế cho phép làm IAT trực tuyến miễn phí với nhiều chủ đề, thường có cả phiên bản nhiều ngôn ngữ. Khi làm, nên đọc kỹ phần giải thích đi kèm và nhớ rằng kết quả của một lần làm là để tham khảo, không dùng để kết luận về bản thân hay người khác.
Người thuộc nhóm bị định kiến có định kiến ngầm về chính nhóm mình không?
Có thể có. Dữ liệu IAT cho thấy một số người thuộc nhóm bị khuôn mẫu cũng có liên tưởng ngầm theo chiều của khuôn mẫu đó, vì họ lớn lên trong cùng một môi trường văn hoá. Điều này gắn với các hiện tượng biện minh hệ thống và tự kỳ thị, có bài riêng trong trang.
Tập huấn về định kiến ngầm ở công ty có tác dụng không?
Bằng chứng còn lẫn lộn. Tập huấn nâng nhận thức có thể giúp người ta hiểu vấn đề, nhưng nhiều nghiên cứu cho thấy tác dụng lên hành vi yếu hoặc ngắn nếu không đi kèm thay đổi quy trình. Tập huấn hiệu quả hơn khi gắn với công cụ cụ thể như tiêu chí đánh giá chuẩn hoá.
Nếu định kiến ngầm là tự động thì người ta có phải chịu trách nhiệm không?
Phản ứng đầu tiên có thể tự động, nhưng điều mình làm sau đó, khi có thời gian suy nghĩ, thì thuộc trách nhiệm của mình. Biết rằng mình có thể có liên tưởng thiên lệch càng là lý do để chủ động kiểm tra lại những quyết định ảnh hưởng tới người khác.
Định kiến ngầm có giảm theo tuổi hay theo thời gian không?
Ở cấp xã hội, một số nghiên cứu dựa trên dữ liệu trực tuyến nhiều năm cho thấy một vài loại liên tưởng ngầm giảm dần theo thời gian, loại khác thì gần như không đổi. Ở cấp cá nhân, thay đổi thường chậm và cần trải nghiệm lặp lại, không phải một quyết tâm nhất thời.