Định kiến "nghèo vì lười" là khuôn mẫu cho rằng khó khăn tài chính của một người chủ yếu do tính cách của họ: thiếu cố gắng, thiếu kỷ luật, thiếu ý chí. Tâm lý học xã hội cho thấy khuôn mẫu này bền vững không phải vì nó đúng, mà vì nó khớp với một thói quen suy nghĩ rất phổ biến: giải thích hành vi người khác bằng tính cách, giải thích hành vi của mình bằng hoàn cảnh.
Nghiên cứu về sự khan hiếm còn đi xa hơn: thiếu thốn kéo dài có thể chiếm một phần sức chú ý, làm các quyết định trông như "thiếu kỷ luật" từ bên ngoài. Nói cách khác, điều người quan sát gọi là lười đôi khi là hậu quả của nghèo chứ không phải nguyên nhân.
Bài viết đi qua các cơ chế này, những chỗ định kiến hiện ra trong đời sống hằng ngày, và cách nói, cách làm tôn trọng hơn với người đang khó khăn, kể cả khi người đó là chính bạn trong quá khứ.
Lỗi quy kết cơ bản: thấy người, không thấy hoàn cảnh
Năm 1967, Edward Jones và Victor Harris làm một thí nghiệm mà về sau trở thành kinh điển. Người tham gia đọc bài luận ủng hộ hoặc phản đối một quan điểm và được cho biết rõ người viết bị chỉ định phải viết theo hướng đó. Dù vậy, họ vẫn suy ra người viết thật sự tin vào điều mình viết. Hoàn cảnh rõ ràng, nhưng người ta vẫn quy cho tính cách.
Lee Ross (1977) đặt tên cho xu hướng này là lỗi quy kết cơ bản: khi giải thích hành vi người khác, chúng ta đánh giá quá cao vai trò của tính cách và đánh giá quá thấp vai trò của hoàn cảnh. Mức độ của lỗi này khác nhau giữa các nền văn hoá, nhưng nó xuất hiện ở hầu hết nơi được nghiên cứu.
Áp vào chuyện tiền bạc, cơ chế rất dễ thấy. Khi bạn đến muộn vì kẹt xe, bạn biết lý do là kẹt xe. Khi một người làm thuê đến muộn, người quan sát dễ nghĩ "không có trách nhiệm" mà không biết họ phải đi hai chuyến xe buýt, đưa con đi gửi, hay vừa làm ca đêm ở chỗ khác. Thấy người thì dễ, thấy hoàn cảnh thì cần thêm thông tin.
Đi kèm là niềm tin vào một thế giới công bằng: nếu ai cũng nhận điều mình xứng đáng, thì người khó khăn hẳn đã làm gì đó sai. Niềm tin này cho người tin cảm giác an toàn, vì nó hàm ý "mình cố gắng thì sẽ không rơi vào cảnh đó", nhưng cái giá là sự thiếu công bằng với người đang khó.
Tâm lý khan hiếm: khi thiếu thốn chiếm chỗ trong đầu
Nhà kinh tế học Sendhil Mullainathan và nhà tâm lý học Eldar Shafir tổng hợp lập luận của họ trong cuốn Scarcity (2013). Ý chính: khi thiếu một thứ quan trọng, dù là tiền, thời gian hay thức ăn, tâm trí bị kéo về phía cái thiếu. Điều này giúp tập trung giải quyết việc gấp trước mắt, nhưng chiếm mất một phần "băng thông nhận thức" dành cho kế hoạch dài hạn, sự kiên nhẫn và tự kiểm soát.
Họ minh hoạ bằng nhiều thí nghiệm. Một nghiên cứu được nhắc nhiều đo khả năng giải bài kiểm tra nhận thức của nông dân trồng mía ở Ấn Độ ở hai thời điểm: trước vụ thu hoạch, khi tiền eo hẹp, và sau vụ, khi đã có tiền. Cùng một người, kết quả sau vụ tốt hơn. Cần nói thêm rằng một số kết quả trong dòng nghiên cứu này đã gặp khó khi làm lại, nên mức độ ảnh hưởng còn đang được tranh luận. Điều được chấp nhận rộng hơn là nguyên lý: áp lực thiếu thốn kéo dài có chi phí về tinh thần.
Hệ quả cho cách nhìn người khác: những quyết định trông như thiếu tính toán từ bên ngoài, như vay nóng, mua lẻ từng gói đắt hơn mua cả thùng, quên một cuộc hẹn, có thể là phản ứng của người đang phải xoay xở quá nhiều việc gấp cùng lúc. Người quan sát có đủ tiền và thời gian thường không cảm nhận được áp lực đó, nên dễ gọi là "lười" hay "không biết lo".
Điều này không có nghĩa người khó khăn không có trách nhiệm với quyết định của mình. Nó có nghĩa là trước khi phán xét, nên hỏi hoàn cảnh nào đang đặt lên vai họ.
Khuôn mẫu về người nghèo và điều cần xét thêm
Bảng dưới đặt các câu quy chụp thường nghe cạnh những yếu tố người nói hay bỏ qua. Mục đích không phải để biện hộ cho mọi lựa chọn, mà để thấy bức tranh đầy đủ hơn.
| Câu quy chụp | Yếu tố hay bị bỏ qua |
|---|---|
| "Nghèo là do lười, chịu khó thì ai cũng khá." | Nhiều người làm nhiều giờ nhưng ở công việc thu nhập thấp, thiếu ổn định; chăm người ốm, con nhỏ cũng là lao động không được trả công. |
| "Có tiền là tiêu hết, không biết để dành." | Thu nhập thấp và bấp bênh khiến khoản dư rất nhỏ; một chi phí bất ngờ có thể xoá sạch nhiều tháng tiết kiệm. |
| "Sao không đi học thêm cho có nghề?" | Học cần thời gian, tiền và sức. Người làm hai việc để nuôi nhà khó có cả ba. |
| "Vay nặng lãi là tự chuốc lấy." | Khi không tiếp cận được kênh vay chính thức và cần tiền gấp, lựa chọn còn lại rất hẹp. Đó là vấn đề về tiếp cận, không chỉ về ý chí. |
| "Nghèo mà còn dùng điện thoại đắt." | Điện thoại có thể là công cụ kiếm sống (nhận đơn, liên lạc việc) và thường mua trả góp hoặc mua lại máy cũ. |
| "Được giúp rồi sẽ ỷ lại." | Nhiều chương trình hỗ trợ có đánh giá cho thấy người nhận dùng phần lớn vào nhu cầu thiết yếu; kết quả khác nhau tuỳ cách thiết kế. |
Mỗi câu quy chụp đều có thể đúng với một người cụ thể nào đó, như với người ở mọi mức thu nhập. Định kiến bắt đầu khi một trường hợp được dùng để giải thích cả nhóm, và khi hoàn cảnh bị loại khỏi phép giải thích ngay từ đầu.
Định kiến này hiện ra ở đâu trong đời sống hằng ngày
Khi thuê người làm. Người chủ trả công thấp hơn hoặc giám sát gắt hơn vì nghĩ người lao động nghèo "không đáng tin", rồi chính sự thiếu tin tưởng làm quan hệ làm việc căng thẳng.
Khi cho thuê nhà, cho vay, bán chịu. Có những thận trọng hợp lý dựa trên thông tin thật về khả năng chi trả. Nhưng khi quyết định dựa trên vẻ ngoài, cách ăn mặc, nơi ở, nó trở thành phân loại theo khuôn mẫu.
Trong lời nói với trẻ. Câu "không học thì sau này nghèo như người ta" dạy trẻ hai điều cùng lúc: học là để khỏi nghèo, và người nghèo là người không chịu học. Điều thứ hai là một khuôn mẫu trẻ mang theo rất lâu. Cha mẹ vẫn nói được với con về giá trị của việc học mà không cần lấy ai làm ví dụ xấu.
Trên mạng xã hội. Bình luận dưới các bài kêu gọi giúp đỡ thường chia hai phe: người xót thương và người cho rằng "tự làm tự chịu". Phe thứ hai hiếm khi biết gì thêm về hoàn cảnh ngoài vài dòng của bài đăng.
Trong chính người từng nghèo. Người đã vượt khó đôi khi khắt khe nhất với người còn khó, vì câu chuyện "mình làm được thì ai cũng làm được" là câu chuyện họ sống. Kinh nghiệm cá nhân có giá trị, nhưng nó là một mẫu, không phải quy luật cho mọi hoàn cảnh.
Cách nói và cách làm tôn trọng hơn
Gỡ định kiến không đòi hỏi bạn phải giúp tất cả mọi người hay đồng tình với mọi lựa chọn. Nó bắt đầu từ cách đặt câu hỏi và cách nói.
- Thay câu phán bằng câu hỏi: "Sao không đi làm thêm?" thành "Hiện giờ việc gì đang chiếm nhiều thời gian của anh chị nhất?" nếu bạn thật sự muốn hiểu.
- Đảo vai trước khi nhận xét: nếu chính mình có thu nhập đó, sống ở nơi đó, chăm người ốm như vậy, mình sẽ xoay xở thế nào?
- Trả công đúng và đúng hạn: với người làm thuê, người giao hàng, người giúp việc theo giờ, trả đủ và đúng hẹn là sự tôn trọng cụ thể nhất.
- Giúp mà không bêu: khi hỗ trợ ai đó, không chụp ảnh, không kể lại chi tiết hoàn cảnh của họ cho người khác nếu chưa được đồng ý.
- Nói với con về hoàn cảnh, không về phẩm chất: "Có những gia đình phải làm việc rất vất vả mà vẫn thiếu" thay vì "nhà đó nghèo vì bố mẹ lười".
- Nhận ra khi mình từng được hoàn cảnh nâng đỡ: được cha mẹ nuôi ăn học, có người quen giới thiệu việc, không ốm đau lớn. Thấy phần may mắn của mình giúp bớt khắt khe với người không có nó.
Nếu bạn là người đang khó khăn và thường nghe những câu quy chụp này, hãy nhớ rằng phán xét của người khác dựa trên thông tin rất ít về đời bạn. Áp lực tài chính kéo dài kèm mất ngủ, lo âu thường trực là điều nên chia sẻ với người tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý, bác sĩ khi cần.
Khi định kiến bị chính người trong cuộc tin theo
Tự kỳ thị là gì
Định kiến lặp lại đủ lâu thì người bị quy chụp có thể bắt đầu tin vào nó. Nhà xã hội học Erving Goffman (1963) mô tả cách người mang một "dấu ấn" bị xã hội coi thường học cách che giấu, né tránh tình huống dễ bị lộ. Với khó khăn tài chính, điều này hiện ra thành ngại đi họp lớp, ngại mời bạn về nhà, giấu hoàn cảnh với nơi làm việc, và đôi khi là tự nhủ "chắc mình kém thật".
Vì sao tự kỳ thị gây hại
Người tự coi mình kém dễ không dám xin giúp đỡ đúng lúc, không dám hỏi về quyền lợi, không dám thử cơ hội mới vì sợ bị từ chối. Sự xấu hổ cũng làm khó khăn bị giấu kín cho tới khi thành khủng hoảng, trong khi chia sẻ sớm với người tin cậy thường mở ra cách xoay xở mà một mình không thấy.
Giữ lòng tự trọng thế nào
Tách hoàn cảnh khỏi giá trị bản thân: "nhà mình đang thiếu" khác với "mình là người kém". Ghi lại những việc mình đang gánh vác mỗi ngày, vì đó là bằng chứng của nỗ lực mà người ngoài không thấy. Tìm những người hiểu hoàn cảnh tương tự, và nhớ rằng hỏi về chương trình hỗ trợ theo quy định hiện hành là quyền, không phải sự xin xỏ.
Câu hỏi thường gặp
Nói nghèo không phải do lười có phải là phủ nhận vai trò của cố gắng không?
Không. Cố gắng có vai trò thật, và nhiều người đã cải thiện cuộc sống nhờ nỗ lực. Điều bị phản bác là ý cho rằng cố gắng là yếu tố duy nhất hay chủ yếu, và từ đó suy ra ai còn khó khăn là thiếu cố gắng. Hoàn cảnh, sức khoẻ, cơ hội và may mắn cũng tham gia vào kết quả.
Tâm lý khan hiếm có áp dụng cho người thiếu thời gian không?
Có. Mullainathan và Shafir lập luận rằng cơ chế giống nhau với mọi dạng thiếu thốn: người bận đến nghẹt thở cũng tập trung vào việc gấp và dễ bỏ sót việc quan trọng dài hạn. Điểm khác là người thiếu tiền thường không có lối thoát dễ như người thiếu thời gian.
Làm sao biết một người khó khăn vì hoàn cảnh hay vì lựa chọn sai?
Thường là cả hai đan xen, và người ngoài hiếm khi có đủ thông tin để tách ra. Nếu bạn không cần đưa ra quyết định về người đó, không nhất thiết phải phán xét. Nếu cần, như khi cho vay hay tuyển người, hãy dựa vào thông tin cụ thể thay vì vẻ ngoài.
Dạy con biết quý đồng tiền mà không coi thường người nghèo bằng cách nào?
Nói về công sức đằng sau đồng tiền của chính gia đình mình, cho con tham gia những việc có công, và khi nhắc tới người khó khăn thì nói về hoàn cảnh chứ không về phẩm chất. Trẻ học thái độ qua cách cha mẹ nói về người khác nhiều hơn qua lời dạy trực tiếp.
Người từng nghèo có hay định kiến với người nghèo hơn không?
Có thể. Người đã vượt khó thường tự hào về câu chuyện của mình, và vô tình dùng nó làm thước đo cho người khác. Kinh nghiệm đó quý, nhưng hoàn cảnh mỗi người khác nhau. Nhận ra điều này giúp họ chia sẻ kinh nghiệm theo cách giúp được người khác thay vì phán xét.