Giả thuyết tiếp xúc cho rằng định kiến giữa các nhóm có thể giảm khi thành viên của họ gặp gỡ nhau, với điều kiện cuộc gặp diễn ra ở vị thế ngang nhau, cùng hướng tới mục tiêu chung, hợp tác chứ không cạnh tranh, và được người có uy tín hay chuẩn mực xung quanh ủng hộ. Gordon Allport nêu bốn điều kiện này trong The Nature of Prejudice năm 1954.
Hơn nửa thế kỷ sau, đây là một trong những ý tưởng có bằng chứng tốt nhất về cách giảm định kiến. Nhưng nó cũng hay bị hiểu sai thành "cứ cho người ta ở gần nhau là xong". Bài này giải thích bốn điều kiện, bằng chứng từ các phân tích gộp, lý do tiếp xúc có tác dụng, những lúc tiếp xúc phản tác dụng, và cách tạo ra tiếp xúc tốt trong gia đình, khu phố, nơi làm việc.
Bốn điều kiện của Allport
Vị thế ngang nhau trong tình huống. Khi một bên luôn là người phục vụ, bên kia luôn là người được phục vụ, tiếp xúc thường củng cố khuôn mẫu thay vì phá nó. Ngang nhau ở đây là trong chính tình huống gặp gỡ: cùng là thành viên một đội, cùng là học viên một lớp, dù ngoài đời có thể khác nhau.
Mục tiêu chung. Hai bên cùng muốn đạt một điều gì đó: hoàn thành công trình, thắng giải, làm sạch con kênh. Mục tiêu chung đặt họ cùng một phía.
Hợp tác, không cạnh tranh. Không chỉ có mục tiêu chung, mà đạt được mục tiêu cần cả hai bên góp sức. Nếu một bên làm hết, bên kia đứng xem, tiếp xúc ít tác dụng. Bài học từ trại hè Robbers Cave cho thấy cạnh tranh làm tăng thù địch, hợp tác vì mục tiêu vượt trên cả hai nhóm làm giảm nó.
Được ủng hộ bởi chuẩn mực, người có uy tín. Khi lãnh đạo, thầy cô, người lớn trong nhà, hay luật lệ chung thể hiện rõ rằng sự hoà nhập là điều đúng, tiếp xúc có tác dụng hơn. Khi người có uy tín im lặng hoặc mỉa mai, tiếp xúc dễ thành gượng ép.
Điều kiện thêm: cơ hội quen biết thật. Thomas Pettigrew về sau nhấn mạnh thêm "tiềm năng tình bạn": tiếp xúc phải đủ dài, đủ gần để người ta biết nhau như những cá nhân, không chỉ chạm mặt thoáng qua.
Bằng chứng: phân tích gộp của Pettigrew và Tropp
Năm 2006, Thomas Pettigrew và Linda Tropp công bố một phân tích gộp gom hơn năm trăm nghiên cứu về tiếp xúc giữa các nhóm, với nhiều loại nhóm khác nhau: theo chủng tộc, tuổi tác, khuyết tật, xu hướng tính dục, sức khoẻ tâm thần, và nhiều đường kẻ khác. Kết luận chính là tiếp xúc nhìn chung đi kèm mức định kiến thấp hơn, và hiệu ứng này xuất hiện khá nhất quán ở nhiều loại nhóm, nhiều nước, nhiều bối cảnh.
Hai phát hiện thêm đáng chú ý. Thứ nhất, bốn điều kiện của Allport làm hiệu ứng mạnh hơn, nhưng không phải điều kiện bắt buộc: ngay cả tiếp xúc thiếu một vài điều kiện vẫn thường có tác dụng tích cực, chỉ yếu hơn. Thứ hai, thái độ tốt lên không chỉ với người cụ thể mình đã gặp, mà còn lan ra cả nhóm của họ, và có khi lan sang những nhóm khác chưa từng gặp.
Cũng cần đọc đúng giới hạn. Phần lớn nghiên cứu trong phân tích gộp là nghiên cứu tương quan, nên một phần mối liên hệ có thể do chiều ngược lại: người ít định kiến thì chịu tiếp xúc hơn. Các nghiên cứu theo dõi theo thời gian và thử nghiệm có kiểm soát cho thấy chiều "tiếp xúc làm giảm định kiến" có thật, nhưng hiệu ứng thường ở mức vừa phải, không phải phép màu.
Vì sao tiếp xúc có tác dụng
Người ta thường nghĩ tiếp xúc giảm định kiến vì giúp mình biết thêm về nhóm kia. Điều đó đúng một phần, nhưng các phân tích sau này của chính Pettigrew và Tropp gợi ý rằng kiến thức không phải con đường mạnh nhất. Hai con đường mạnh hơn nằm ở cảm xúc.
Con đường thứ nhất là giảm lo âu. Trước khi gặp người khác nhóm, nhiều người lo không biết nói gì, sợ lỡ lời, sợ bị từ chối, sợ bị đánh giá. Nỗi lo này khiến người ta né tránh, và né tránh lại giữ nguyên khuôn mẫu. Những lần gặp suôn sẻ làm nỗi lo giảm dần, và khi lo âu giảm, thái độ cũng dịu đi.
Con đường thứ hai là tăng khả năng đồng cảm và nhìn từ góc của người kia. Khi đã quen một người, ta bắt đầu hình dung được cảm giác của họ khi nghe một câu quy chụp, khi bị từ chối một cơ hội. Cảm xúc ấy khó có được qua sách vở. Hiểu hai con đường này giúp thiết kế tiếp xúc tốt hơn: thay vì những buổi thuyết trình về "nhóm kia", nên tạo những hoạt động thoải mái, ít áp lực, đủ lâu để người ta thôi lo và bắt đầu thấy nhau.
Những hiểu lầm hay gặp về giả thuyết tiếp xúc
"Cứ ở gần nhau là sẽ hiểu nhau." Ở gần chỉ tạo cơ hội, không tạo ra tiếp xúc có chất lượng. Hai nhóm ở cùng một khu mà mỗi bên một góc, không có việc chung, không ngang hàng, thì định kiến có khi còn tăng vì va chạm nhỏ dễ bị quy cho cả nhóm.
"Gặp vài người tốt là đủ." Nếu những người tốt ấy bị xếp vào ô "ngoại lệ", khuôn mẫu chung không đổi. Tiếp xúc có tác dụng lan rộng hơn khi người ta nhìn những người mình gặp như thành viên bình thường của nhóm, và khi gặp đủ nhiều người khác nhau.
"Chỉ cần nói chuyện về khác biệt là được." Những buổi nói chuyện về "nhóm kia" có thể hữu ích, nhưng sức mạnh của tiếp xúc nằm nhiều ở trải nghiệm làm việc chung và cảm xúc, không chỉ ở thông tin. Một buổi cùng nấu ăn có khi có tác dụng hơn một buổi thuyết trình.
"Tiếp xúc là trách nhiệm của nhóm yếu thế." Không nên đặt gánh nặng chủ động hoà nhập lên vai người bị định kiến. Người có vị thế cao hơn, người có quyền tổ chức hoạt động, có nhiều khả năng tạo ra điều kiện tiếp xúc tốt hơn.
"Có tiếp xúc rồi thì không cần sửa gì khác." Tiếp xúc giúp thay đổi thái độ, nhưng không thay được việc sửa những quy định, thói quen gây bất lợi cho một nhóm. Hai việc cần đi cùng nhau.
Tiếp xúc tốt và tiếp xúc phản tác dụng
Không phải cuộc gặp nào cũng làm giảm định kiến. Bảng dưới so sánh các đặc điểm thường thấy ở hai kiểu tiếp xúc.
| Đặc điểm | Tiếp xúc có ích | Tiếp xúc phản tác dụng |
|---|---|---|
| Vị thế | Ngang nhau trong hoạt động | Một bên luôn phục vụ, bên kia luôn ra lệnh |
| Mục tiêu | Cùng chung, cần cả hai góp sức | Cạnh tranh, bên này được thì bên kia mất |
| Thời gian | Đủ lâu, lặp lại | Một lần, chớp nhoáng, mang tính trình diễn |
| Không khí | Thoải mái, được khích lệ | Gượng ép, bị bắt buộc, có người mỉa mai |
| Cách nhìn nhau | Như từng cá nhân có tên, có chuyện riêng | Như đại diện của nhóm, mọi lỗi bị quy cho cả nhóm |
| Kết quả | Thành công chung được ghi nhận cho cả hai | Thất bại bị đổ cho bên kia |
Các nghiên cứu về tiếp xúc tiêu cực cho thấy một trải nghiệm xấu với người khác nhóm có thể làm định kiến tăng mạnh hơn mức một trải nghiệm tốt làm nó giảm. Đó là lý do chất lượng tiếp xúc quan trọng hơn số lượng, và vì sao các cuộc gặp "ép buộc cho có" đôi khi tệ hơn không gặp.
Khi không gặp trực tiếp được: tiếp xúc gián tiếp
Không phải ai cũng có cơ hội làm việc, sống gần người thuộc mọi nhóm. Các nhà nghiên cứu vì thế đã thử những dạng tiếp xúc gián tiếp. Một dạng là tiếp xúc mở rộng: chỉ cần biết rằng một người bạn trong nhóm mình có bạn thân thuộc nhóm kia cũng đã liên quan tới thái độ tốt hơn. Nó cho thấy quan hệ ấy là bình thường, được chấp nhận trong nhóm mình.
Dạng khác là tiếp xúc tưởng tượng: hình dung chi tiết một cuộc trò chuyện dễ chịu với một người khác nhóm. Một số thí nghiệm cho thấy bài tập này làm giảm lo âu và tăng ý định gặp gỡ thật, dù hiệu ứng nhỏ và không thay được tiếp xúc thật. Dạng thứ ba là tiếp xúc qua câu chuyện: đọc, nghe, xem những câu chuyện đời thường, có chiều sâu, về người khác nhóm, nơi họ hiện lên như con người cụ thể chứ không như nhân vật một chiều.
Tiếp xúc gián tiếp hữu ích nhất như một bước đệm: giúp giảm nỗi lo đủ để người ta sẵn lòng gặp thật. Nó không nên thay thế hoàn toàn việc gặp gỡ, vì phần lớn sức mạnh của tiếp xúc nằm ở trải nghiệm trực tiếp, ở việc thấy người kia phản ứng, cười, bực mình như mình.
Tạo tiếp xúc tốt trong đời thường: các bước nhỏ
Không cần tổ chức chương trình lớn. Những việc dưới đây làm được trong khu phố, nơi làm việc, gia đình:
- Chọn một hoạt động có mục tiêu chung cụ thể: dọn vệ sinh ngõ, làm mâm cỗ chung, một dự án nhóm ở cơ quan, một đội thể thao phong trào.
- Chủ động trộn nhóm khi chia việc: đừng để người cũ ngồi một góc, người mới một góc; người lớn tuổi một việc, người trẻ một việc.
- Giao những việc cần hai bên góp sức thật, không để một bên chỉ đứng phụ.
- Tạo khoảng thời gian thoải mái ngoài việc chính: một bữa nước sau buổi dọn dẹp, mười phút trò chuyện trước giờ họp.
- Người có uy tín (tổ trưởng, trưởng nhóm, người lớn trong nhà) nói rõ rằng mọi người đều là thành viên như nhau, và ghi nhận thành công cho cả nhóm.
- Lặp lại. Một lần gặp hiếm khi đủ; nhiều lần gặp đều đặn mới làm người ta thôi coi nhau là "người nhóm kia".
Với cá nhân, bước đơn giản nhất là tìm một hoạt động bạn thật sự thích, nơi có người thuộc nhóm bạn ít tiếp xúc, và tham gia đều. Một câu lạc bộ, một lớp học, một nhóm thiện nguyện. Tình bạn đến từ việc làm chung, không từ ý định "đi để bớt định kiến".
Một tình huống giả định ở khu chung cư
Ở một khu chung cư, cư dân lâu năm phần lớn là gia đình có người lớn tuổi, còn mấy năm gần đây có nhiều người trẻ thuê căn hộ để ở ghép. Hai nhóm ít nói chuyện với nhau. Người lớn tuổi phàn nàn người trẻ về khuya ồn ào, để xe lộn xộn; người trẻ thấy người lớn tuổi khó tính, hay nhắc nhở. Mỗi chuyện nhỏ đều được kể thành "mấy đứa thuê nhà" hay "mấy ông bà ở tầng dưới".
Ban quản trị quyết định tổ chức làm lại khu vườn chung trên sân thượng. Họ không chia việc theo tầng hay theo nhóm, mà ghép đội hai, ba người, mỗi đội có cả người lâu năm và người mới, phụ trách một luống. Người lớn tuổi có kinh nghiệm trồng rau, người trẻ khoẻ hơn và rành cách đặt hệ thống tưới tự động. Mỗi tối thứ bảy có một buổi tưới cây chung, kết thúc bằng ấm trà.
Sau vài tháng, những lời phàn nàn chưa hết, nhưng chúng đổi giọng: thay vì "mấy đứa thuê nhà", người ta nói "cậu Tùng phòng 504 về muộn, để mình nhắc nhẹ". Khi lỗi được gắn với một người có tên, có mặt ở buổi tưới cây, nó trở thành chuyện giải quyết được giữa hai người, không còn là bằng chứng cho khuôn mẫu về cả một nhóm. Đủ cả bốn điều kiện: ngang hàng trong đội, mục tiêu chung là khu vườn, cần hai bên góp sức, và ban quản trị đứng ra ủng hộ.
Câu hỏi thường gặp
Sống gần nhau lâu năm mà vẫn định kiến, vậy giả thuyết tiếp xúc có sai không?
Ở gần không đồng nghĩa với tiếp xúc có chất lượng. Hai nhóm có thể sống cạnh nhau mà ít khi làm việc chung, ít khi ngang hàng, hoặc thường xuyên cạnh tranh. Giả thuyết tiếp xúc nói về những điều kiện cụ thể; thiếu các điều kiện đó, ở gần thậm chí có thể làm căng thẳng tăng.
Một người bạn thân khác nhóm có đủ để mình bớt định kiến với cả nhóm không?
Có thể giúp, nhất là khi tình bạn đủ sâu và mình nhìn bạn như một thành viên bình thường của nhóm, không phải "ngoại lệ". Nghiên cứu cho thấy tình bạn khác nhóm là một trong những dạng tiếp xúc có hiệu quả nhất. Có thêm vài người quen khác cùng nhóm sẽ giúp thái độ lan rộng hơn.
Tiếp xúc có giúp người thuộc nhóm yếu thế bớt định kiến với nhóm mạnh không?
Các nghiên cứu gợi ý hiệu ứng tiếp xúc thường mạnh hơn ở nhóm có vị thế cao hơn. Với nhóm yếu thế, tiếp xúc có khi làm họ thấy rõ hơn sự bất công, nên thái độ phức tạp hơn. Điều này nhắc rằng tiếp xúc không thay được việc sửa những bất công cụ thể.
Có nên ép con chơi với bạn khác hoàn cảnh để con bớt định kiến?
Ép buộc dễ làm trẻ khó chịu và phản tác dụng. Tốt hơn là tạo cơ hội tự nhiên: cho con tham gia hoạt động đa dạng, mời bạn của con về nhà không phân biệt hoàn cảnh, và để con thấy cha mẹ cũng có bạn bè đa dạng. Không chấm điểm hay so sánh con trong chuyện kết bạn.
Xem phim, đọc truyện về người khác nhóm có tính là tiếp xúc không?
Đó là một dạng tiếp xúc gián tiếp, có thể giúp giảm lo âu và tăng đồng cảm, nhất là khi nhân vật được khắc hoạ có chiều sâu. Nhưng nếu tác phẩm lặp lại khuôn mẫu, nó có thể củng cố định kiến. Nên coi đây là bước đệm, không thay được gặp gỡ thật.
Mình rất lo khi phải gặp người khác nhóm, làm sao bắt đầu?
Lo lắng là cảm giác phổ biến, không phải dấu hiệu mình xấu. Bắt đầu bằng hoạt động có cấu trúc, có việc để làm chung, sẽ đỡ áp lực hơn những buổi chỉ ngồi nói chuyện. Hỏi những câu tò mò, đơn giản, và chấp nhận rằng lỡ lời là chuyện có thể xảy ra, sửa là được.