Khác biệt văn hoá vùng miền là có thật: món ăn sáng, cách xưng hô, phong tục cưới hỏi, nhịp sinh hoạt mỗi nơi một khác. Nói về những khác biệt đó là tìm hiểu văn hoá. Quy chụp bắt đầu khi khác biệt về tập quán bị biến thành phán xét về tính cách và đạo đức của từng người sinh ra ở đó.
Ranh giới nằm ở ba câu hỏi: câu nói đang mô tả một tập quán hay một con người; nó có kiểm chứng được không; và nó có được dùng để quyết định cách đối xử với một cá nhân cụ thể không. Khi câu trả lời là "con người", "không kiểm chứng được" và "có", thì đó không còn là chuyện văn hoá nữa.
Phần dưới đi vào từng tầng: vì sao trượt từ văn hoá sang quy chụp lại dễ đến vậy, một bảng đối chiếu để tự kiểm câu mình nói, và cách trò chuyện về khác biệt vùng miền mà không ai thấy bị xúc phạm.
Văn hoá là tập quán của một cộng đồng, không phải tính cách của từng người
Các nhà nhân học thường mô tả văn hoá như những cách làm, cách nói, cách ăn mặc, cách tổ chức đời sống mà một cộng đồng chia sẻ và truyền lại. Văn hoá có thật và có thể quan sát: bạn thấy món ăn, nghe cách xưng hô, dự một đám cưới theo nghi thức địa phương. Nhưng văn hoá là đặc điểm của cộng đồng ở mức trung bình, không phải lời mô tả chính xác cho từng thành viên.
Trong mọi vùng, độ khác nhau giữa các cá nhân luôn lớn hơn rất nhiều so với độ khác nhau giữa trung bình của vùng này và vùng kia. Hai người cùng làng có thể khác nhau về tính khí, nghề nghiệp, quan điểm sống hơn hẳn hai người ở hai đầu đất nước. Thêm vào đó, người Việt ngày nay di chuyển nhiều: sinh ra ở vùng A, lớn lên ở vùng B, đi học ở vùng C, đi làm ở thành phố. Một nhãn quê quán mô tả rất ít về họ.
Vì vậy, câu "vùng A có tục lệ X trong đám cưới" có thể đúng và hữu ích. Câu "người vùng A thì tính Y" gần như luôn sai với một phần lớn người được nói tới, kể cả khi Y nghe như lời khen. Định kiến tích cực vẫn là định kiến: nó tạo kỳ vọng mà nhiều người không muốn mang, và mở đường cho phiên bản tiêu cực đi kèm.
Con trượt từ khác biệt sang quy chụp diễn ra thế nào
Bước đầu là quan sát một khác biệt nhỏ: người mới chuyển tới nói giọng khác, ăn món khác, xưng hô khác. Bước hai là diễn giải: người quan sát hiểu khác biệt đó bằng chuẩn mực của mình. Cách nói thẳng có thể bị hiểu là thô; cách nói vòng có thể bị hiểu là thiếu thật lòng; cách tiết kiệm có thể bị hiểu là keo kiệt. Diễn giải sai chuẩn mực là gốc của rất nhiều hiểu lầm giữa các vùng.
Bước ba là khái quát: một vài lần diễn giải như vậy, cộng với những câu chuyện nghe kể, thành một nhận định về "người vùng đó". Bước bốn là gán đạo đức: nhận định được đẩy từ thói quen sang phẩm chất, từ "họ nói thẳng" thành "họ không biết điều". Bước cuối là hành động: tránh thuê, tránh hợp tác, can con cái kết bạn.
Điều đáng chú ý là ở mỗi bước, người trong cuộc đều thấy mình đang hợp lý. Họ thật sự đã quan sát, thật sự nghe kể. Lỗi nằm ở bước diễn giải và khái quát, nơi chuẩn mực riêng của một nhóm được dùng làm thước đo cho mọi nhóm. Nhận ra chuỗi này giúp bạn chặn lại sớm, thường ngay ở bước diễn giải, bằng câu hỏi: "Cách làm này có nghĩa gì trong văn hoá của chính họ?"
Bảng tự kiểm: câu này mô tả văn hoá hay đang quy chụp
Đặt câu định nói vào bảng dưới. Câu nằm ở cột phải thường nên được nói lại theo cột giữa.
| Tiêu chí | Mô tả văn hoá | Quy chụp |
|---|---|---|
| Đối tượng | Một tập quán, món ăn, nghi lễ, cách nói | Tính cách, đạo đức, trí tuệ của người |
| Phạm vi | "Nhiều gia đình ở vùng A có tục…" | "Người vùng A ai cũng…" |
| Kiểm chứng | Quan sát, tra cứu, hỏi người địa phương được | Không kiểm chứng được với hàng triệu người |
| Ngoại lệ | Thừa nhận có nhà làm khác | Ngoại lệ bị coi là "hiếm", "may mắn" |
| Mục đích | Hiểu, chuẩn bị, tôn trọng | Đề phòng, chê, giải thích chuyện xấu |
| Hệ quả | Giao tiếp suôn sẻ hơn | Một người bị đối xử khác vì nơi sinh |
Một câu có thể bắt đầu ở cột giữa rồi trượt sang cột phải trong cùng cuộc trò chuyện. Ví dụ giả định: "Đám cưới ở vùng B tổ chức mấy ngày liền" là mô tả; "nên người vùng B hoang phí" là quy chụp. Chặn ở chữ "nên" là đủ.
Bảng này cũng dùng được khi bạn đọc bài viết, xem video về một vùng: nếu nội dung đi từ tập quán sang tính cách mà không có lấy một ngoại lệ, đó là dấu hiệu người làm nội dung đang bán khuôn mẫu chứ không giới thiệu văn hoá.
Vì sao khác biệt văn hoá dễ bị đọc thành khuyết điểm
Tâm lý học xã hội gọi xu hướng lấy văn hoá của mình làm chuẩn để đánh giá văn hoá khác là vị chủng (ethnocentrism), một khái niệm được nhà xã hội học William Graham Sumner dùng từ đầu thế kỷ hai mươi. Với nhóm của mình, ta nhìn từ bên trong nên thấy lý do của từng tập quán; với nhóm khác, ta chỉ thấy bề mặt nên dễ cho là lạ, kỳ, thậm chí sai.
Một cơ chế khác là lỗi quy kết cơ bản: khi người khác làm điều ta không thích, ta hay cho đó là do tính cách của họ; khi chính ta làm điều tương tự, ta nghĩ do hoàn cảnh. Nhân lên cấp nhóm, hành vi của người vùng khác bị quy cho "bản chất vùng đó", còn hành vi của người cùng quê được giải thích bằng hoàn cảnh. Thomas Pettigrew (1979) gọi phiên bản cấp nhóm này là lỗi quy kết tối hậu.
Cuối cùng là chuyện độ nổi bật. Khác biệt gây chú ý hơn điểm giống. Hai người từ hai vùng có thể giống nhau ở chín mươi phần trăm thói quen hằng ngày, nhưng trong trí nhớ chỉ đọng lại một phần khác biệt. Biết ba cơ chế này không làm chúng biến mất, nhưng giúp bạn cảnh giác khi thấy mình vừa phán xét một tập quán lạ.
Cách nói về khác biệt vùng miền mà không xúc phạm ai
Nói "nhiều gia đình", không nói "người vùng đó". Chọn chủ ngữ hẹp và có ngoại lệ. Câu nghe chính xác hơn và người nghe đến từ vùng ấy không thấy mình bị gán nhãn.
Hỏi trước khi kết luận. Thay vì "sao bên đó lại làm vậy, kỳ thế", hỏi "nhà mình hay làm vậy vì sao?". Câu hỏi tò mò mở cuộc trò chuyện; câu hỏi chê đóng nó lại.
Mô tả, đừng chấm điểm. Nói "món này cay hơn mình quen" thay vì "món này ăn không nổi". Khẩu vị của bạn là thông tin về bạn, không phải thước đo món ăn.
Tránh so hơn kém giữa các vùng. Mỗi tập quán sinh ra trong một hoàn cảnh khí hậu, kinh tế, lịch sử riêng. Đem ra so "vùng nào hơn" là đặt hai hệ thống khác nhau lên một cái cân không có thật.
Nhận lời đính chính một cách nhẹ nhàng. Nếu người vùng đó nói "nhà em không làm thế đâu", đó là thông tin quý, không phải bị bắt bẻ. Cảm ơn và điều chỉnh hiểu biết của mình.
Để người trong cuộc tự kể. Khi nói về văn hoá một vùng có người vùng đó ngồi cùng, mời họ kể thay vì kể hộ. Người trong cuộc hiểu những sắc thái mà người ngoài không thấy.
Ví dụ giả định: một tập quán, hai cách hiểu
Hình dung một tình huống giả định. Chị Lan lớn lên ở vùng A, nơi nhiều gia đình có thói quen nói thẳng khi không đồng ý, cho rằng như vậy là thật thà và tôn trọng thời gian của nhau. Anh Minh lớn lên ở vùng B, nơi nhiều gia đình coi việc nói vòng, góp ý qua người thứ ba là cách giữ hoà khí và giữ thể diện cho người kia. Hai người về chung một phòng làm việc.
Trong cuộc họp đầu tiên, chị Lan nói ngay: "Phương án này chưa ổn, em đề nghị làm lại phần chi phí." Anh Minh nghe và thấy bị bẽ mặt trước đồng nghiệp. Ngược lại, khi anh Minh góp ý cho chị Lan bằng cách khen trước rồi gợi ý rất nhẹ ở cuối, chị Lan không nhận ra đó là góp ý và giữ nguyên cách làm. Một tuần sau, mỗi người đều có một "nhận định" về đối phương, và rất dễ đẩy nhận định ấy lên thành "người vùng đó thì…".
Thật ra cả hai đều đang hành xử tử tế theo chuẩn mực mình lớn lên cùng. Vấn đề không nằm ở tính cách, mà ở chỗ hai bộ quy tắc giao tiếp chưa được nói ra. Cách gỡ đơn giản đến bất ngờ: một buổi trao đổi ngắn, mỗi người kể "ở nhà mình, góp ý thường được nói thế nào", rồi thống nhất một cách làm chung cho nhóm. Khi khác biệt được gọi tên là khác biệt tập quán, nó thôi bị đọc thành khuyết điểm đạo đức. Và hai người cũng nhận ra trong chính quê mình, không phải ai cũng giao tiếp theo một kiểu.
Khi trò chuyện có người đến từ vùng đang được nhắc tới
Tình huống giả định: trong buổi liên hoan, một người kể về chuyến đi vùng B và bắt đầu nhận xét "người ở đó thì…". Bạn của bạn, người sinh ra ở vùng B, ngồi im. Điều bạn làm được không phải là phản bác gay gắt người kể, mà là đổi hướng: "Chị ấy là người vùng B đấy, để chị kể xem nhà chị thế nào." Câu này trả lại tiếng nói cho người trong cuộc và thường đủ để người kể tự điều chỉnh.
Nếu chính bạn là người được hỏi về vùng của mình, bạn không có nghĩa vụ làm "đại sứ" cho cả vùng. Bạn cứ nói rõ: "Mình chỉ biết nhà mình với hàng xóm, mỗi nhà một khác." Câu trả lời này vừa thật, vừa nhắc khéo rằng không ai đại diện được cho hàng triệu người.
Khi người nói là người lớn tuổi trong gia đình hoặc cấp trên, cân nhắc nói riêng sau thay vì phản bác trước mọi người. Mục tiêu là để lần sau câu chuyện bớt quy chụp, không phải thắng một cuộc tranh luận. Người được góp ý riêng, với thái độ tôn trọng, thường tiếp nhận tốt hơn người bị bẽ mặt trước đám đông.
Câu hỏi thường gặp
Nói người vùng A có tính tốt nào đó thì có sao không?
Định kiến tích cực vẫn gộp hàng triệu người vào một ô và tạo áp lực cho người không hợp với khuôn mẫu ấy. Nó cũng thường đi kèm mặt trái: một tính tốt được gán thì dễ có một tính xấu được gán theo. An toàn nhất là khen một người cụ thể vì việc họ làm.
Văn hoá vùng miền có đang mất dần không?
Tập quán luôn thay đổi theo kinh tế, di cư và truyền thông; có cái mờ đi, có cái được giữ và làm mới. Tìm hiểu văn hoá vùng khác với lòng tôn trọng giúp tập quán được ghi nhận đúng giá trị, khác hẳn với việc đem chúng ra làm chất liệu chê bai.
Tìm hiểu văn hoá một vùng ở đâu cho đáng tin?
Nguồn tốt là công trình của các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian, bảo tàng, và quan trọng nhất là trò chuyện trực tiếp với nhiều người địa phương thuộc nhiều lứa tuổi. Cẩn trọng với video, bài viết trên mạng chỉ dựa vào một vài trải nghiệm cá nhân rồi khái quát cho cả vùng.
Có phải ai nói về khác biệt vùng miền cũng là có định kiến?
Không. Nhận ra khác biệt là bình thường và cần thiết, ví dụ khi bạn chuẩn bị đi đám cưới ở một vùng có nghi thức khác. Vấn đề chỉ nảy sinh khi khác biệt bị gán thành phẩm chất của con người và dùng để đối xử khác với họ.
Nên phản ứng thế nào khi người quen đăng video chế giễu tập quán một vùng?
Không bấm thích, không chia sẻ, không bình luận khiến video lan rộng thêm. Nếu đủ thân, nhắn riêng một câu nhẹ: tập quán ấy có lý do của nó, và người vùng đó xem có thể thấy bị xúc phạm. Nhiều người đăng vì vô tâm chứ không có ác ý.