Niềm tin "sinh thêm con để giữ hôn nhân" cho rằng một đứa trẻ mới sẽ kéo hai vợ chồng lại gần nhau, khiến người có ý rời đi phải ở lại. Nghiên cứu về hôn nhân không ủng hộ niềm tin này: trung bình, việc có con làm tăng áp lực lên quan hệ vợ chồng chứ không làm giảm, và một đứa trẻ được sinh ra với nhiệm vụ "giữ" cha mẹ phải gánh một vai mà không đứa trẻ nào nên gánh.
Bài này không khuyên ai nên hay không nên sinh con. Sinh con là quyết định riêng của mỗi cặp vợ chồng. Bài chỉ tách niềm tin "có con là giữ được nhau" ra để nhìn rõ: nó đến từ đâu, nghiên cứu nói gì, vì sao nó có thể khiến mọi chuyện khó hơn, và những điều nên làm trước khi đưa ra một quyết định lớn như vậy trong lúc tình cảm đang rạn nứt.
Niềm tin này đến từ đâu
Niềm tin "có con thì sẽ gắn bó" có gốc từ một quan sát đúng: con cái là mối liên kết lâu dài giữa hai người, là trách nhiệm chung không dễ dứt bỏ. Ở nhiều gia đình, khi vợ chồng lục đục, lời khuyên từ người lớn thường là "đẻ thêm đứa nữa cho nó có trách nhiệm" hoặc "có con trai là nó ở lại". Lời khuyên ấy xuất phát từ kinh nghiệm của thế hệ trước, khi ly hôn hiếm và các cặp vợ chồng thường ở lại với nhau vì nhiều ràng buộc xã hội.
Niềm tin này cũng gắn với khuôn mẫu giới: người phụ nữ được kỳ vọng dùng con cái để "giữ chồng", và trách nhiệm giữ hôn nhân được đặt chủ yếu lên vai người vợ. Khi người chồng có dấu hiệu xa cách, áp lực sinh thêm con thường dồn về phía người vợ, từ chính gia đình hai bên.
Điều niềm tin này bỏ qua là sự khác biệt giữa "ở lại" và "gắn bó". Một đứa trẻ có thể khiến hai người khó chia tay hơn, nhưng không tự động sửa được những gì đã rạn nứt giữa họ: sự thiếu tôn trọng, thiếu giao tiếp, những tổn thương chưa được nói ra.
Nghiên cứu nói gì về hôn nhân sau khi có con
Một phân tích gộp được dẫn nhiều của Jean Twenge, Keith Campbell và Craig Foster (2003), tổng hợp hàng chục nghiên cứu, cho thấy mức hài lòng hôn nhân trung bình của cha mẹ thấp hơn so với các cặp chưa có con, và mức chênh có xu hướng lớn hơn ở những cặp có con nhỏ. Các tác giả giải thích một phần bằng sự thay đổi vai trò, sự mất tự do và áp lực chia việc sau khi có con. Kết quả này là xu hướng trung bình; nhiều cặp vợ chồng vẫn hạnh phúc sau khi có con, nhất là những cặp có nền tảng quan hệ vững và chia sẻ việc chăm con công bằng.
Ý nghĩa của nghiên cứu này với câu hỏi "sinh thêm con để giữ hôn nhân" khá rõ: một em bé mang tới niềm vui, nhưng cũng mang tới thiếu ngủ, áp lực tài chính, ít thời gian riêng cho hai người, và nhiều quyết định mới cần thống nhất. Một mối quan hệ đang căng thẳng thường có ít nguồn lực hơn để chịu thêm những áp lực đó.
Nói cách khác, có con thường thử thách hôn nhân chứ không chữa lành nó. Những cặp vượt qua giai đoạn có con nhỏ một cách tốt đẹp thường là những cặp đã có sẵn khả năng nói chuyện, chia việc và hỗ trợ nhau từ trước.
Vì sao đứa trẻ không nên làm "keo dán"
Nhà tâm lý học Murray Bowen, người phát triển lý thuyết hệ thống gia đình, mô tả hiện tượng tam giác hoá: khi căng thẳng giữa hai người trở nên quá lớn, họ có xu hướng kéo một người thứ ba vào để làm dịu căng thẳng. Trong gia đình, người thứ ba ấy thường là đứa con. Đứa trẻ trở thành chủ đề chung duy nhất, thành người để cha hoặc mẹ trút tâm sự, hoặc thành lý do để hai người không phải đối diện vấn đề của mình.
Một đứa trẻ được sinh ra với kỳ vọng "giữ bố mẹ lại với nhau" có nguy cơ rơi vào đúng vị trí đó. Khi lớn lên, trẻ có thể cảm nhận rằng sự yên ổn của gia đình phụ thuộc vào mình: phải ngoan để bố mẹ không cãi nhau, phải giỏi để bố mẹ có chuyện vui chung. Đó là gánh nặng không thuộc về trẻ.
Ngoài ra, nếu hôn nhân vẫn đổ vỡ sau khi có thêm con, cha mẹ có thể vô tình mang cảm giác thất vọng, như thể đứa trẻ đã "không làm tròn nhiệm vụ". Mỗi đứa trẻ xứng đáng được sinh ra vì cha mẹ mong muốn có con, không phải vì một nhiệm vụ.
Gắn bó lại mà không cần thêm một em bé
Nếu điều hai người thật sự mong là gần nhau hơn, có những cách được nghiên cứu ủng hộ mà không đòi hỏi một quyết định lớn như sinh con. Nhóm của nhà tâm lý học Arthur Aron (2000) ghi nhận rằng các cặp đôi cùng nhau làm những hoạt động mới mẻ, có chút thử thách, như học một kỹ năng mới, đi tới một nơi chưa từng tới, có xu hướng cảm thấy hài lòng hơn về mối quan hệ so với khi chỉ làm những việc quen thuộc dễ chịu. Cảm giác cùng khám phá giúp hai người nhìn nhau với con mắt mới.
Những việc nhỏ, đều đặn
Dành mười lăm phút mỗi tối nói chuyện không về con, không về tiền, chỉ về một ngày của mỗi người. Hẹn nhau đi riêng mỗi tháng một lần, nhờ ông bà hay người thân trông con. Ghi nhận những việc người kia làm, kể cả việc nhỏ, bằng một lời cảm ơn cụ thể. Khi người kia chia sẻ một điều, dù nhỏ như kể chuyện ở chỗ làm, quay sang lắng nghe thay vì tiếp tục nhìn điện thoại.
Những việc này nghe đơn giản, nhưng chúng xây lại thứ mà áp lực con nhỏ và công việc thường bào mòn: cảm giác hai người là một đội. Khi cảm giác ấy trở lại, câu hỏi có thêm con hay không sẽ được trả lời từ mong muốn thật, không từ nỗi sợ mất nhau.
Câu hỏi tự kiểm trước khi quyết định có thêm con
Những câu hỏi dưới đây không dùng để chấm điểm hay phán xét. Chúng giúp hai vợ chồng, hoặc chính bạn, tách mong muốn có con khỏi mong muốn giữ hôn nhân:
| Câu hỏi | Vì sao quan trọng |
|---|---|
| Nếu chắc chắn hôn nhân vẫn ổn mà không cần con, mình có còn muốn có thêm con không? | Tách mong muốn có con khỏi mục đích giữ hôn nhân |
| Cả hai vợ chồng có cùng mong muốn này không, hay chỉ một người? | Sinh con khi một người miễn cưỡng dễ tăng mâu thuẫn |
| Vấn đề chính trong quan hệ hiện tại là gì, và đã được nói ra chưa? | Vấn đề chưa nói ra sẽ không biến mất khi có con |
| Ai sẽ chăm em bé, ai lo việc nhà, tài chính có đủ không? | Áp lực chăm con thường làm lộ rõ những bất đồng sẵn có |
| Áp lực sinh con đang đến từ đâu: từ mình, từ người kia hay từ gia đình? | Quyết định do áp lực bên ngoài thường để lại ấm ức |
| Hai người đã thử tư vấn hôn nhân hay chuyên gia tâm lý chưa? | Hỗ trợ chuyên môn giúp nhìn rõ vấn đề trước quyết định lớn |
Nếu câu trả lời cho câu đầu tiên là "có", mong muốn có con có thể là thật và đáng được cân nhắc riêng. Nếu câu trả lời là "không" hoặc "không chắc", đó là dấu hiệu nên tập trung vào quan hệ vợ chồng trước.
Khi áp lực sinh con đến từ gia đình hai bên
Nhiều cặp vợ chồng không tự nghĩ tới việc sinh thêm con để giữ nhau; ý tưởng đến từ cha mẹ, họ hàng. Người mẹ chồng khuyên con dâu "có thêm đứa nữa, nhất là con trai, thì chồng nó ở nhà". Người mẹ đẻ khuyên con gái "đẻ thêm cho chắc". Những lời khuyên này thường xuất phát từ lo lắng thật và từ kinh nghiệm của thời họ.
Cách trả lời mà không làm tổn thương
Có thể ghi nhận nỗi lo, rồi giữ quyết định cho mình: "Con biết mẹ lo cho con. Chuyện con cái hai vợ chồng con sẽ tự bàn với nhau, con hứa sẽ nghĩ kỹ." Không cần giải thích tình trạng hôn nhân của mình cho cả nhà biết. Giữ ranh giới về chuyện riêng của hai vợ chồng giúp tránh để người ngoài quyết định thay.
Nếu áp lực trở nên nặng nề, gây căng thẳng lớn, người chồng hoặc người vợ nên tự nói chuyện với chính cha mẹ mình, nhẹ nhàng nhưng rõ: quyết định có con thuộc về hai vợ chồng.
Cũng nên nhớ rằng lời khuyên "có con trai thì chồng ở lại" chồng thêm một khuôn mẫu nữa lên vấn đề: khuôn mẫu trọng con trai. Nó đặt lên người vợ áp lực về giới tính của đứa con, điều không ai quyết định được, và đặt lên đứa trẻ, nếu là con gái, cảm giác mình không được mong đợi. Gỡ được khuôn mẫu này trong cách cả nhà nói chuyện cũng là bảo vệ đứa trẻ sắp tới.
Điều nên làm trước khi đưa ra quyết định lớn
Khi tình cảm vợ chồng đang rạn nứt, mọi quyết định lớn, sinh con, mua nhà, chuyển việc, đều nên chậm lại. Một số bước gợi ý:
- Gọi tên vấn đề. Viết ra điều mình thấy đang không ổn trong quan hệ, cụ thể nhất có thể: thiếu thời gian, thiếu tôn trọng, bất đồng về tiền, về cách nuôi con.
- Nói chuyện với người bạn đời vào lúc bình tĩnh, bắt đầu bằng cảm xúc của mình thay vì lời trách: "em thấy cô đơn" thay vì "anh chẳng quan tâm gì".
- Tìm hỗ trợ chuyên môn. Tư vấn hôn nhân hoặc chuyên gia tâm lý gia đình giúp hai người nghe nhau rõ hơn và nhìn ra những khuôn mẫu lặp lại.
- Chăm sóc sức khoẻ của chính mình. Nếu căng thẳng kéo dài, mất ngủ, buồn bã hoặc có ý nghĩ tự làm hại, hãy tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý ngay.
- Cho mình thời gian. Quyết định có con nên được đưa ra khi quan hệ đủ ổn để cả hai cùng đón em bé, không phải trong cơn khủng hoảng.
- Hỏi bác sĩ khi lo về tuổi, sức khoẻ sinh sản. Đừng để nỗi lo "muộn quá" thúc ép quyết định khi chưa có thông tin chính xác.
Chậm lại không có nghĩa là từ bỏ mong muốn có con. Nó chỉ giúp đứa trẻ, nếu đến, được đón nhận bởi hai người đã sẵn sàng.
Câu hỏi thường gặp
Có con có thực sự làm vợ chồng gắn bó hơn không?
Con cái tạo ra một mối liên kết lâu dài, nhưng nghiên cứu cho thấy trung bình việc có con làm tăng áp lực lên quan hệ vợ chồng. Những cặp gắn bó hơn sau khi có con thường là những cặp đã có nền tảng giao tiếp và chia việc tốt từ trước, không phải nhờ đứa trẻ sửa được quan hệ.
Nếu đã sinh con với mong muốn giữ hôn nhân thì có sao không?
Điều đó không làm bạn trở thành cha mẹ tồi. Điều quan trọng bây giờ là nhìn đứa trẻ như một con người được yêu thương vì chính mình, không gắn trẻ với kỳ vọng về hôn nhân, và tách chuyện vợ chồng khỏi chuyện nuôi con. Hỗ trợ từ chuyên gia có thể giúp nếu bạn thấy khó.
Người chồng có ý định rời đi, có thêm con có giữ được không?
Một đứa trẻ có thể khiến việc rời đi khó hơn, nhưng không giải quyết lý do người đó muốn rời đi. Nếu vấn đề không được nói ra và giải quyết, căng thẳng thường tiếp tục, và đứa trẻ có thể lớn lên trong không khí đó. Tư vấn hôn nhân là bước nên cân nhắc trước.
Mẹ chồng khuyên sinh thêm con trai để giữ chồng thì nên làm sao?
Ghi nhận nỗi lo của mẹ chồng, cảm ơn sự quan tâm, và giữ quyết định cho hai vợ chồng. Người chồng nên là người nói chuyện với mẹ mình. Lời khuyên này gắn với khuôn mẫu con trai nối dõi và khuôn mẫu "giữ chồng", không phải là cách giải quyết vấn đề hôn nhân.
Tam giác hoá trong gia đình có dấu hiệu gì?
Một vài dấu hiệu là đứa trẻ trở thành người nghe cha hoặc mẹ than phiền về người kia, thành người chuyển lời, hoặc vợ chồng chỉ nói chuyện với nhau về con. Trẻ có thể trở nên quá lo lắng cho cha mẹ. Nếu nhận ra, nên đưa con ra khỏi vị trí đó và tìm hỗ trợ cho quan hệ vợ chồng.
Đang căng thẳng hôn nhân mà lỡ có thai thì nên làm gì?
Trước hết, chăm sóc sức khoẻ của mẹ và thai theo hướng dẫn của bác sĩ. Nói chuyện với người bạn đời và tìm hỗ trợ từ người thân tin cậy, chuyên gia tâm lý. Đây là giai đoạn cần nhiều nâng đỡ, nên đừng ngại nhờ giúp đỡ và đừng đưa ra quyết định lớn trong lúc quá căng thẳng.