Đồng tính là một xu hướng tính dục, tức là việc một người có cảm xúc yêu đương và hấp dẫn với người cùng giới. Theo đồng thuận của các tổ chức y khoa lớn, đồng tính không phải là bệnh, không do cha mẹ nuôi dạy sai, không lây qua tiếp xúc và không "chữa" được. Tổ chức Y tế Thế giới đã đưa đồng tính ra khỏi danh mục bệnh từ năm 1990.
Định kiến về người đồng tính gây hại thật: nhiều người phải giấu mình nhiều năm, căng thẳng kéo dài, có người bị gia đình ép thay đổi hoặc ép kết hôn. Cách gia đình, bạn bè phản ứng khi một người chia sẻ về xu hướng tính dục của mình có ảnh hưởng rất lớn tới sức khoẻ tinh thần của họ.
Bài này đi qua những hiểu lầm phổ biến, điều khoa học hiện biết, tác hại của định kiến, và cách cư xử cụ thể khi con, em, bạn bè hay đồng nghiệp nói với bạn rằng họ là người đồng tính. Các vấn đề pháp lý liên quan không nằm trong phạm vi bài; nếu cần, hãy xem quy định hiện hành.
Đồng tính là gì và vì sao không phải là bệnh
Xu hướng tính dục mô tả việc một người thường bị hấp dẫn về tình cảm, tình dục với ai: người khác giới (dị tính), người cùng giới (đồng tính), cả hai giới (song tính), hoặc ít hay không bị hấp dẫn tình dục. Người đồng tính nam và đồng tính nữ là những người có xu hướng hướng về người cùng giới. Xu hướng tính dục khác với bản dạng giới (một người cảm nhận mình là nam, nữ hay khác) và khác với cách ăn mặc, cử chỉ.
Trong lịch sử y học, đồng tính từng bị xếp vào danh mục rối loạn. Hội Tâm thần học Hoa Kỳ đã bỏ đồng tính khỏi sổ tay chẩn đoán năm 1973, sau khi xem xét bằng chứng rằng người đồng tính không khác người dị tính về sức khoẻ tâm thần khi không chịu kỳ thị. Ngày 17 tháng 5 năm 1990, Tổ chức Y tế Thế giới thông qua bản phân loại bệnh tật mới không còn coi đồng tính là bệnh. Ở Việt Nam, năm 2022 Bộ Y tế có văn bản gửi các cơ sở y tế nhắc rằng đồng tính, song tính không phải là bệnh và không được can thiệp, ép buộc điều trị.
Về nguồn gốc, các nhà khoa học hiện cho rằng xu hướng tính dục hình thành từ sự kết hợp phức tạp của nhiều yếu tố sinh học và phát triển, chưa có một "nguyên nhân" duy nhất. Điều có bằng chứng khá rõ là nó không phải là một lựa chọn có ý thức kiểu "thích thì đổi", và cách cha mẹ dạy dỗ không làm con trở thành đồng tính hay dị tính.
Những hiểu lầm phổ biến và điều hiện biết
Nhiều định kiến về người đồng tính đến từ thông tin cũ, lời đồn hoặc phim ảnh. Bảng dưới đặt chúng cạnh hiểu biết hiện nay.
| Hiểu lầm | Điều hiện biết |
|---|---|
| Đồng tính là bệnh, có thể chữa. | Các tổ chức y khoa lớn không coi đồng tính là bệnh. Những "liệu pháp chuyển đổi" bị các hiệp hội y khoa, tâm lý quốc tế phản đối vì không hiệu quả và có thể gây hại nghiêm trọng. |
| Do cha mẹ nuôi dạy sai, do thiếu bố hoặc thiếu mẹ. | Không có bằng chứng cho thấy cách nuôi dạy quyết định xu hướng tính dục. Người đồng tính lớn lên trong đủ mọi kiểu gia đình. |
| Bắt chước bạn bè, theo trào lưu. | Người trẻ ngày nay công khai nhiều hơn vì xã hội cởi mở hơn, không phải vì số người đồng tính tăng do bắt chước. Xu hướng tính dục không lây. |
| Người đồng tính có tính cách, nghề nghiệp nhất định. | Người đồng tính đa dạng như mọi nhóm người khác về tính cách, nghề nghiệp, sở thích. Khuôn mẫu trên phim ảnh chỉ là một lát cắt nhỏ. |
| Lấy vợ, lấy chồng sẽ "hết". | Ép kết hôn không thay đổi xu hướng tính dục, thường dẫn tới đau khổ cho cả hai người và con cái. |
| Người đồng tính không thể có gia đình hạnh phúc. | Hạnh phúc phụ thuộc vào tình yêu, sự gắn bó, sự chấp nhận của người thân, không phụ thuộc vào xu hướng tính dục. |
Nhiều hiểu lầm trong bảng từng được ngay cả giới y khoa tin trong quá khứ. Việc hiểu biết thay đổi theo bằng chứng là điều bình thường của khoa học, và cũng là lý do người lớn tuổi trong gia đình cần thời gian để cập nhật.
Định kiến gây hại như thế nào
Nhà nghiên cứu Ilan Meyer (2003) đề xuất mô hình căng thẳng thiểu số để giải thích vì sao người đồng tính, song tính có tỉ lệ vấn đề sức khoẻ tinh thần cao hơn ở nhiều khảo sát. Theo mô hình này, nguyên nhân không nằm ở xu hướng tính dục, mà ở những căng thẳng cộng dồn do định kiến: bị xúc phạm, bị phân biệt, luôn phải cảnh giác, phải giấu giếm, và dần tự thấm những thông điệp tiêu cực về chính mình.
Giấu giếm là một gánh nặng ít người thấy. Một người phải canh từng câu chuyện, từng tấm ảnh, từng lần người thân hỏi "bao giờ cưới" sẽ tiêu tốn rất nhiều năng lượng tinh thần. Khi gia đình là nơi người đó sợ bị phát hiện nhất, ngôi nhà thôi là nơi an toàn.
Ngược lại, nhiều nghiên cứu về thanh thiếu niên đồng tính cho thấy sự chấp nhận của gia đình đi kèm sức khoẻ tinh thần tốt hơn rõ rệt. Điều này có nghĩa là cha mẹ, anh chị em có trong tay một yếu tố bảo vệ rất mạnh. Nếu bạn hoặc người thân đang buồn bã kéo dài, mất ngủ, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ ngay; khi có nguy hiểm tức thời, gọi cấp cứu.
Khi con, em hay người thân chia sẻ rằng mình là người đồng tính
Khoảnh khắc người thân nói ra thường đã được họ chuẩn bị rất lâu. Phản ứng của bạn trong lần đầu sẽ được họ nhớ rất lâu.
- Lắng nghe hết. Không ngắt lời, không vội phản bác. Bạn có thể chưa hiểu hết, nhưng cứ nghe người kia nói cho xong.
- Cảm ơn vì đã tin tưởng. "Cảm ơn con đã nói với bố mẹ" là câu đơn giản mà nhiều người mong được nghe nhất.
- Khẳng định tình thương không đổi. "Con vẫn là con của bố mẹ" quan trọng hơn mọi giải thích lúc này.
- Cho mình thời gian. Nếu bạn bối rối, cứ nói thật: "Bố mẹ cần thời gian để hiểu thêm." Thời gian để hiểu khác với im lặng lạnh nhạt.
- Không hỏi "tại sao", không đổ lỗi. Không có lỗi của ai ở đây, cả của con lẫn của cha mẹ.
- Không tự ý kể cho người khác. Việc nói với họ hàng, bạn bè là quyền của chính người ấy. Hỏi xem họ muốn ai biết.
- Tìm hiểu từ nguồn đáng tin. Đọc tài liệu từ tổ chức y tế, tâm lý; tìm đến nhóm cha mẹ có con là người LGBT để nghe chia sẻ.
- Không ép "chữa", không ép kết hôn. Những việc này gây tổn thương sâu và không thay đổi được xu hướng tính dục.
Với bạn bè, đồng nghiệp: những điều nhỏ mà có ý nghĩa
Không đoán, không dò hỏi. Xu hướng tính dục của người khác là chuyện riêng. Khi họ muốn chia sẻ, họ sẽ chia sẻ. Hỏi dồn "có phải bạn…" đặt người kia vào thế khó.
Không tiết lộ thay người khác. Kể lại chuyện ai đó là người đồng tính khi họ chưa muốn công khai có thể gây hậu quả nghiêm trọng cho họ ở gia đình, nơi làm việc.
Không đùa cợt. Những câu đùa về người đồng tính trong nhóm bạn, ở cơ quan khiến người đồng tính đang có mặt, mà bạn không biết, hiểu rằng nơi này không an toàn với họ.
Hỏi chuyện bình thường. Khi đồng nghiệp nhắc tới người yêu cùng giới, hỏi han như với mọi đồng nghiệp khác: "Hai người quen nhau lâu chưa?" Sự bình thường là điều nhiều người mong nhất.
Lên tiếng nhẹ khi nghe lời xúc phạm. Một câu như "Mình thấy chuyện đó là bình thường mà" đủ cho người đang lặng im biết rằng có người đứng về phía họ.
Những câu nên tránh ngay sau khi người thân chia sẻ
"Chắc con bị bạn bè rủ rê." Câu này coi xu hướng tính dục như một thói xấu học từ người khác, đồng thời đổ lỗi cho bạn bè của con. Người nghe hiểu rằng điều họ vừa nói không được tin.
"Để bố mẹ đưa đi khám." Đồng tính không phải bệnh. Đề nghị đi "khám để chữa" khiến người thân cảm thấy mình bị coi là hỏng hóc. Nếu cả nhà cần hỗ trợ về cảm xúc, có thể cùng gặp chuyên gia tâm lý, với mục đích giúp gia đình hiểu nhau, không phải để thay đổi con.
"Đừng để ai biết, xấu hổ lắm." Câu này đặt thể diện gia đình lên trên con người trước mặt. Bạn có thể cùng người thân bàn chuyện nên nói với ai và khi nào, nhưng với tinh thần bảo vệ họ, không phải vì xấu hổ về họ.
"Rồi lấy vợ, lấy chồng là hết." Kết hôn không thay đổi xu hướng tính dục. Lời khuyên này đẩy người thân và một người thứ ba vào một cuộc hôn nhân dễ đổ vỡ.
"Bố mẹ đã làm gì sai?" Câu tự trách nghe như nói với bản thân, nhưng người con nghe ra rằng mình là hậu quả của một sai lầm. Không có ai sai ở đây cả.
Cha mẹ cũng cần được hỗ trợ
Nhiều cha mẹ khi biết con là người đồng tính trải qua cảm xúc lẫn lộn: bất ngờ, lo lắng, buồn vì những hình dung về tương lai của con phải thay đổi, sợ họ hàng bàn tán, thậm chí tự trách. Những cảm xúc ấy là có thật và cần được thừa nhận, không cần giấu.
Điều quan trọng là phân biệt cảm xúc của mình với cách mình đối xử với con. Cha mẹ có thể buồn mà vẫn ôm con; có thể lo mà vẫn nói "bố mẹ ở đây". Phần lớn nỗi lo của cha mẹ, như con sẽ cô đơn, sẽ bị kỳ thị, sẽ không có gia đình, sẽ nhẹ đi khi được tiếp xúc với những người đồng tính trưởng thành có cuộc sống ổn định, và với những gia đình đã đi qua giai đoạn này.
Cha mẹ có thể tìm đến các nhóm sinh hoạt của cha mẹ có con là người LGBT, đọc tài liệu từ các tổ chức chuyên môn, hoặc gặp chuyên gia tâm lý để có không gian nói ra những điều khó nói. Hãy cẩn trọng với các dịch vụ hứa "chữa" hay "điều chỉnh" xu hướng tính dục: theo hướng dẫn của ngành y tế, những can thiệp này không có cơ sở khoa học và có thể gây hại.
Câu hỏi thường gặp
Song tính có phải là "chưa xác định" hay đang phân vân không?
Không nhất thiết. Song tính là một xu hướng tính dục riêng, mô tả người có thể bị hấp dẫn bởi nhiều giới. Một số người cần thời gian để hiểu mình, điều đó đúng với mọi xu hướng. Gọi song tính là "chưa quyết" là một khuôn mẫu khiến người song tính bị nghi ngờ từ nhiều phía.
Con còn tuổi teen nói mình đồng tính, có nên coi là "nhất thời" không?
Tuổi mới lớn là giai đoạn khám phá bản thân, và hiểu biết về chính mình có thể thay đổi. Nhưng gạt đi bằng câu "chỉ là nhất thời" khiến con thấy không được tin. Cách tốt nhất là lắng nghe, tôn trọng điều con đang cảm nhận, và để con tự hiểu mình theo thời gian.
Ông bà trong nhà không chấp nhận thì nên làm gì?
Người cao tuổi thường cần thời gian dài hơn. Cha mẹ có thể đứng ra làm cầu nối, nói chuyện riêng với ông bà, tránh tranh cãi trước mặt con cháu. Điều cần giữ là ông bà không có những lời lẽ, hành động xúc phạm con trong nhà.
Có nên khuyên người đồng tính giữ kín để tránh rắc rối không?
Quyết định công khai với ai, khi nào là của chính người đó, dựa trên hoàn cảnh an toàn của họ. Bạn có thể giúp họ cân nhắc rủi ro, nhưng không nên coi việc giấu là điều "đương nhiên phải làm" như thể họ có lỗi.
Làm sao biết thông tin về đồng tính nào là đáng tin?
Ưu tiên tài liệu từ các tổ chức y tế, hiệp hội tâm lý học, cơ quan y tế chính thức và các nghiên cứu được công bố. Cẩn trọng với nội dung hứa "chữa", bài viết không nêu nguồn, hoặc video kể chuyện cá nhân rồi khái quát cho mọi người.
Người đồng tính có cần đi khám tâm lý không?
Xu hướng tính dục không cần điều trị. Tuy nhiên, như mọi người, người đồng tính có thể tìm đến chuyên gia tâm lý khi gặp căng thẳng, nhất là căng thẳng do bị kỳ thị hay mâu thuẫn gia đình. Nên chọn chuyên gia tôn trọng và có hiểu biết về người LGBT.
