Định kiến về người khuyết tật thường không mang vẻ ác ý. Nó hiện ra dưới dạng thương hại, coi người khuyết tật là gánh nặng, mặc định họ không làm được việc gì, hoặc tôn họ thành "tấm gương nghị lực" chỉ vì họ đi làm, đi học như mọi người. Điểm chung của các thái độ ấy là nhìn khiếm khuyết trước, nhìn con người sau.
Cách nhìn hiện đại, được phản ánh trong Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền của người khuyết tật mà Việt Nam đã phê chuẩn, coi khuyết tật là kết quả của sự tương tác giữa tình trạng của một người với những rào cản trong môi trường và thái độ xã hội. Bậc thềm không có lối dốc, tài liệu không có bản cho người khiếm thị, và định kiến của người tuyển dụng đều là những rào cản ấy.
Bài này giải thích các khuôn mẫu phổ biến, cơ chế tâm lý đứng sau chúng, cách dùng ngôn ngữ tôn trọng, và những việc cụ thể mỗi người, mỗi gia đình làm được. Quyền lợi chỉ nêu ở mức nguyên lý; chi tiết cần xem quy định hiện hành.
Hai cách nhìn khuyết tật: mô hình y tế và mô hình xã hội
Hai mô hình này không loại trừ nhau hoàn toàn: chăm sóc y tế vẫn cần thiết. Khác biệt nằm ở chỗ "vấn đề" được đặt ở đâu.
| Câu hỏi | Mô hình y tế | Mô hình xã hội |
|---|---|---|
| Khuyết tật là gì? | Một khiếm khuyết của cơ thể cần chữa hoặc bù đắp | Kết quả của khiếm khuyết gặp rào cản môi trường và thái độ |
| Vấn đề nằm ở đâu? | Ở người khuyết tật | Ở rào cản: lối đi, thông tin, quy trình, định kiến |
| Ai cần thay đổi? | Người khuyết tật phải thích nghi | Môi trường, dịch vụ, cộng đồng cần điều chỉnh |
| Ví dụ | "Anh ấy không lên được tầng hai vì không đi được" | "Anh ấy không lên được tầng hai vì toà nhà không có thang máy" |
| Thái độ đi kèm | Dễ dẫn tới thương hại, bảo bọc quá mức | Hướng tới quyền, sự tham gia và tự quyết |
Mô hình xã hội hình thành từ phong trào của chính người khuyết tật ở nhiều nước từ những năm 1970–1980, với khẩu hiệu tiếng Anh nổi tiếng "Nothing about us without us": không quyết định điều gì về người khuyết tật nếu thiếu tiếng nói của chính họ. Nó giúp chuyển câu hỏi từ "người này thiếu gì" sang "nơi này đang thiếu gì để người này tham gia được".
Những khuôn mẫu thường gặp về người khuyết tật
Các khuôn mẫu dưới đây xuất hiện trong lời nói hằng ngày, trên phim ảnh và cả trong cách thiết kế dịch vụ:
- Bất lực, phụ thuộc: mặc định người khuyết tật cần được làm hộ mọi việc, không tự quyết được chuyện của mình.
- Đáng thương: nhìn cuộc sống của họ chủ yếu qua nỗi buồn, sự thiệt thòi, trong khi nhiều người khuyết tật có cuộc sống đầy đủ và không muốn được thương hại.
- "Tấm gương nghị lực": tôn vinh việc làm bình thường như đi học, đi làm, lập gia đình như một kỳ tích. Lời khen này ngầm nói rằng kỳ vọng ban đầu dành cho họ rất thấp.
- Khuyết tật lan rộng: một khiếm khuyết bị coi là kéo theo mọi khiếm khuyết khác, như nói to, nói chậm với người dùng xe lăn, dù họ nghe và hiểu bình thường.
- Không có nhu cầu tình cảm: cho rằng người khuyết tật không yêu, không kết hôn, không làm cha mẹ.
- Chỉ hợp vài nghề: gắn người khiếm thị với vài nghề quen thuộc, người khuyết tật vận động với việc ngồi một chỗ, bỏ qua năng lực và mong muốn của từng người.
Mỗi khuôn mẫu đều bỏ qua một sự thật đơn giản: "người khuyết tật" là một nhóm vô cùng đa dạng, gồm nhiều dạng khuyết tật, nhiều mức độ, nhiều tính cách và hoàn cảnh khác nhau.
Vì sao thương hại cũng là định kiến
Mô hình nội dung khuôn mẫu của Susan Fiske và cộng sự (2002) cho thấy người ta thường đánh giá các nhóm theo hai trục: ấm áp (có thiện ý không) và năng lực (có làm được không). Trong các nghiên cứu theo mô hình này, người khuyết tật thường được xếp vào ô "ấm áp nhưng năng lực thấp", ô gắn với cảm xúc thương hại.
Thương hại nghe như một cảm xúc tốt, nhưng nó đi kèm hành vi có hại: giúp đỡ mà không hỏi, quyết định thay, bảo bọc quá mức, và ở nơi làm việc là ngại giao việc quan trọng. Người được thương hại nhận được sự tử tế bề mặt nhưng mất đi cơ hội được đối xử như một người trưởng thành có năng lực.
Nhà xã hội học Erving Goffman, trong cuốn Stigma (1963), mô tả cách một đặc điểm bị xã hội đánh dấu có thể che lấp mọi đặc điểm khác của con người, khiến người đối diện chỉ còn nhìn thấy "cái khác". Thương hại là một biểu hiện của việc ấy: nó đặt khiếm khuyết lên trước mọi thứ còn lại của con người.
Ngôn ngữ tôn trọng: nên nói thế nào
Ngôn ngữ phản ánh và củng cố cách nhìn. Nguyên tắc chung là đặt con người trước tình trạng, dùng từ trung tính, và khi có thể, hỏi người đó muốn được gọi thế nào.
| Nên tránh | Nên dùng | Vì sao |
|---|---|---|
| Người tàn tật, người tàn phế, người tật nguyền | Người khuyết tật | Từ cũ mang sắc thái coi thường, nhấn vào sự "hỏng" |
| Người mù | Người khiếm thị, người mù (nếu người đó tự gọi vậy) | Một số người khiếm thị dùng chữ "mù" bình thường; tôn trọng cách họ tự gọi |
| Người câm điếc | Người Điếc, người khiếm thính | Nhiều người Điếc giao tiếp đầy đủ bằng ngôn ngữ ký hiệu; "câm" không đúng |
| Ngồi xe lăn suốt đời, bị trói vào xe lăn | Người sử dụng xe lăn | Xe lăn là phương tiện giúp di chuyển, không phải nhà tù |
| Mắc, chịu đựng, là nạn nhân của khuyết tật | Có khuyết tật vận động, khiếm thị… | Mô tả trung tính, không mặc định đau khổ |
| Người bình thường (để đối lập) | Người không khuyết tật | Người khuyết tật cũng là người bình thường |
Cộng đồng người Điếc ở Việt Nam và nhiều nước thường viết hoa chữ "Điếc" khi nói về cộng đồng có ngôn ngữ ký hiệu và văn hoá riêng. Một số người khuyết tật thích cách nói đặt khuyết tật lên trước như một phần bản sắc. Không có quy tắc đúng cho mọi người; hỏi và tôn trọng lựa chọn của từng người là nguyên tắc an toàn nhất.
Tiếp cận là quyền, không phải ân huệ
Theo tinh thần của Công ước về quyền của người khuyết tật và Luật Người khuyết tật của Việt Nam, người khuyết tật có quyền tham gia bình đẳng vào giáo dục, việc làm, giao thông, thông tin và các hoạt động xã hội; Nhà nước và xã hội có trách nhiệm giảm rào cản. Các quy định cụ thể về công trình, phương tiện, chính sách hỗ trợ cần xem theo văn bản hiện hành.
Hiểu tiếp cận là quyền thay đổi cách ta nhìn những điều chỉnh: một lối dốc, một bản tài liệu chữ lớn, một phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu ở buổi họp không phải là "ưu ái đặc biệt", mà là điều kiện để mọi người cùng tham gia. Nhiều điều chỉnh còn có ích cho cả người không khuyết tật: lối dốc giúp người đẩy xe nôi, phụ đề giúp người xem ở nơi ồn.
Trong cơ quan, trường học, khi tổ chức sự kiện, câu hỏi nên đặt từ đầu là: "Nếu có người khuyết tật tham gia, họ có vào được, nghe được, đọc được, phát biểu được không?" Hỏi sớm thì điều chỉnh rẻ và dễ; hỏi khi người ta đã đứng trước bậc thềm thì muộn.
Cách tốt nhất để biết cần điều chỉnh gì là hỏi chính người khuyết tật và các tổ chức của người khuyết tật. Họ hiểu rõ nhất rào cản nằm ở đâu, và thường có những gợi ý đơn giản mà người thiết kế không nghĩ tới, như chiều cao quầy tiếp đón, độ tương phản màu ở bậc cầu thang hay chỗ để gậy dò đường.
Trong gia đình có người khuyết tật
Nhiều định kiến bắt đầu ngay trong nhà, thường từ tình thương. Cha mẹ có con khuyết tật có thể vì lo con bị trêu mà giữ con ở nhà, không cho con đi học cùng bạn bè, không cho con làm việc nhà, tự quyết định thay con mọi chuyện. Những lựa chọn ấy xuất phát từ yêu thương, nhưng có thể làm con mất cơ hội học kỹ năng sống và kết bạn.
Một số gia đình còn ngại để người ngoài biết trong nhà có người khuyết tật, vì sợ bị bàn tán. Sự giấu giếm này gửi tới đứa trẻ thông điệp rằng mình là điều đáng xấu hổ. Ngược lại, khi cha mẹ đưa con ra ngoài, giới thiệu con với hàng xóm như mọi đứa trẻ khác, cộng đồng xung quanh cũng học được cách đối xử tự nhiên.
Với trẻ em khuyết tật, như với mọi trẻ em, không nên so sánh hay xếp hạng con với anh chị em, bạn bè. Hãy chú ý tới điều con thích, điều con làm được hôm nay so với hôm qua, và hỏi ý kiến con về những việc liên quan tới con. Khi cần, tìm tới chuyên gia phục hồi chức năng, giáo viên giáo dục hoà nhập và các nhóm phụ huynh có cùng hoàn cảnh để có thông tin và chỗ dựa.
Tự kiểm định kiến của chính mình
Ai lớn lên trong xã hội có khuôn mẫu cũng mang ít nhiều khuôn mẫu ấy. Vài câu hỏi giúp bạn nhận ra:
- Khi gặp người khuyết tật, mình nghĩ đến điều gì đầu tiên? Nếu là "tội nghiệp" hay "chắc khổ lắm", đó là lúc thử nghĩ thêm: người này làm nghề gì, thích gì, đang bận chuyện gì.
- Mình có nói chuyện với người đi cùng thay vì với chính người khuyết tật không? Đây là thói quen rất phổ biến và gây tổn thương.
- Mình có ngạc nhiên khi người khuyết tật làm tốt công việc chuyên môn không? Sự ngạc nhiên cho thấy kỳ vọng ban đầu đã thấp.
- Mình có giúp mà không hỏi không? Giúp đỡ đúng bắt đầu bằng câu hỏi "bạn có cần giúp không".
- Phép thử đảo vai. Nếu đồng nghiệp không khuyết tật làm đúng việc ấy, mình có khen theo cách đó, lo theo cách đó không?
Nhận ra không có nghĩa là tự trách. Mỗi lần nhận ra là một lần bạn chọn được cách đối xử khác đi trong lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Khen người khuyết tật là "tấm gương nghị lực" thì có gì sai?
Khen một thành tích thật sự xuất sắc là điều tốt với bất kỳ ai. Vấn đề là khi việc bình thường như đi làm, đi chợ được tôn thành kỳ tích chỉ vì người làm có khuyết tật. Lời khen ấy ngầm cho rằng mặc định họ không làm được gì, và biến họ thành nguồn cảm hứng cho người khác thay vì một con người bình thường.
Có nên hỏi người khuyết tật về tình trạng của họ không?
Với người mới quen, hỏi về khuyết tật thường là tò mò không cần thiết. Hãy nói chuyện về những điều bạn vẫn nói với mọi người. Khi đã thân, nếu người ấy muốn chia sẻ, họ sẽ kể. Nếu bạn cần biết để hỗ trợ, hãy hỏi về nhu cầu, như "mình sắp xếp chỗ ngồi thế nào cho tiện", không hỏi về bệnh.
Trẻ con nhìn chằm chằm người khuyết tật thì cha mẹ nên làm gì?
Đừng quát hay kéo con đi vội, vì như vậy dạy trẻ rằng khuyết tật là điều đáng sợ, đáng xấu hổ. Giải thích ngắn gọn, bình thản: "Cô ấy dùng xe lăn để di chuyển, giống như mình dùng chân." Nếu phù hợp, khuyến khích con chào hỏi như với mọi người.
Khuyết tật vô hình là gì?
Là những khuyết tật không nhìn thấy ngay, như một số dạng khiếm thính, bệnh mạn tính gây hạn chế vận động, khó khăn học tập, vấn đề sức khoẻ tinh thần kéo dài. Người có khuyết tật vô hình hay bị nghi ngờ khi dùng ghế ưu tiên hay xin điều chỉnh. Đừng đòi họ chứng minh trước mặt người khác.
Người khuyết tật có thể làm những công việc gì?
Câu trả lời phụ thuộc vào từng người, giống như với bất kỳ ai: năng lực, đào tạo, sở thích và những điều chỉnh hợp lý ở nơi làm việc. Người khuyết tật làm việc trong rất nhiều lĩnh vực. Gắn họ với vài nghề cố định là một khuôn mẫu cần bỏ.