Lời khen mang khuôn mẫu giới là những lời khen dựa trên niềm tin về việc nam, nữ "thường" hoặc "nên" như thế nào: khen bé gái xinh, ngoan, khen bé trai mạnh, thông minh; khen một phụ nữ giỏi "chẳng kém đàn ông", khen một người đàn ông chăm con là "hiếm có". Người nói có ý tốt, người nghe thường vui, nhưng lời khen vẫn gửi đi một thông điệp ngầm: điều được khen là ngoại lệ so với giới của người đó, hoặc giá trị của người đó nằm ở chỗ vừa khuôn.
Tâm lý học xã hội gọi những thái độ này là định kiến giới "nhân từ": giọng ân cần, nội dung vẫn là giới hạn. Bài này giải thích vì sao lời khen theo giới có tác động thật, ba kiểu lời khen hay gặp, cách khuôn mẫu giới đi vào phim ảnh và quảng cáo, và cách khen khác đi mà vẫn giữ được sự ấm áp, cho trẻ em lẫn người lớn.
Định kiến nhân từ: vì sao lời khen cũng có thể là định kiến
Peter Glick và Susan Fiske (1996) đưa ra thuyết định kiến giới hai chiều, phân biệt hai dạng thái độ. Dạng thù địch thể hiện qua sự coi thường, nghi ngờ, chê bai. Dạng nhân từ thể hiện qua sự quý mến, che chở, ngưỡng mộ, nhưng vẫn dựa trên ý rằng phụ nữ yếu hơn, cần được bảo vệ, hợp với những vai trò nhất định. Hai dạng nghe khác nhau nhưng cùng duy trì một trật tự: người được che chở thì không được trao quyền tự quyết.
Dạng nhân từ khó nhận ra hơn chính vì nó dễ chịu. Một người phụ nữ được khen "phụ nữ thì cần gì phải vất vả thế, để đàn ông lo" có thể thấy được quan tâm, đồng thời bị gạt khỏi một việc cô muốn làm. Một số nghiên cứu thực nghiệm, như của Benoit Dardenne và cộng sự (2007), ghi nhận rằng khi phụ nữ tiếp xúc với thái độ "che chở" kiểu này trong lúc làm bài, kết quả làm bài của họ có thể bị ảnh hưởng, một phần vì họ phải dùng sức để xử lý những suy nghĩ về việc mình có năng lực hay không.
Với nam giới cũng có dạng tương tự. Lời khen "đàn ông thì phải gánh vác, anh giỏi lắm" vừa ghi nhận vừa đặt lên vai người đó một khuôn không được rời. Hiểu điều này không có nghĩa là thôi khen nhau, mà là chọn lời khen nói đúng điều người kia làm được, thay vì nói về giới của họ.
Ba kiểu lời khen theo giới hay gặp nhất
Khen "ngoại lệ". "Giỏi toán thế, chẳng kém con trai", "đàn ông mà nấu ăn ngon ghê". Kiểu khen này ngầm khẳng định quy luật chung là con gái kém toán, đàn ông vụng bếp, và người được khen chỉ là trường hợp hiếm. Người nghe được khen cá nhân, nhưng cả nhóm của họ bị hạ thấp trong cùng một câu.
Khen "vừa khuôn". "Con gái ngoan, xinh quá", "con trai mạnh mẽ thế". Lời khen đúng với đứa trẻ, nhưng khi lặp lại chỉ theo một trục cho mỗi giới, trẻ học được điều gì là quan trọng với giới của mình: con gái được yêu vì ngoan và đẹp, con trai được yêu vì mạnh. Bé gái ít được khen dũng cảm, bé trai ít được khen dịu dàng.
Khen "hạ chuẩn". "Anh ấy tốt thật, còn biết thay tã cho con", "chị ấy làm sếp mà vẫn chu đáo". Kiểu khen này đặt chuẩn kỳ vọng thấp cho một giới ở một việc, nên làm việc bình thường cũng thành đáng khen. Hệ quả là người làm việc đó hằng ngày, thường là người mẹ với việc chăm con, không bao giờ được ghi nhận.
Điểm chung của ba kiểu. Cả ba đều lấy giới làm điểm quy chiếu thay vì lấy việc làm cụ thể. Người được khen không được nhìn như một cá nhân mà như một thành viên của nhóm, đôi khi là thành viên "đặc biệt" của nhóm.
Lời khen ảnh hưởng đến trẻ ra sao
Trẻ dùng lời khen của người lớn như tấm bản đồ để biết điều gì được trân trọng. Theo hướng nghiên cứu về tư duy của Carol Dweck, trẻ được khen vì "thông minh" có xu hướng né những thử thách có nguy cơ thất bại để giữ hình ảnh, còn trẻ được khen vì nỗ lực và chiến lược thì dám thử việc khó hơn. Nếu lời khen "thông minh" rơi vào con trai nhiều hơn, còn lời khen "chăm chỉ, ngoan" rơi vào con gái nhiều hơn, trẻ có thể học được những niềm tin khác nhau về nguồn gốc thành công của mình.
Lời khen về ngoại hình cũng đáng lưu ý. Bé gái thường được khen xinh, khen váy đẹp ngay từ câu chào đầu tiên; bé trai thường được hỏi về việc em làm, trò em chơi. Không có gì sai khi khen một đứa trẻ dễ thương, nhưng nếu đó là lời khen chính và thường xuyên nhất, trẻ dễ coi vẻ ngoài là thước đo giá trị của mình.
Cách khắc phục không phải là ngừng khen, mà là đa dạng hoá: khen bé gái dũng cảm khi leo cầu trượt, khen bé trai chu đáo khi chia bánh cho em, khen cả hai vì sự tò mò, kiên trì, tử tế. Mỗi lời khen cụ thể là một tín hiệu cho trẻ thấy mình được nhìn thấy trọn vẹn.
Khuôn mẫu giới trên phim ảnh và quảng cáo
Quảng cáo phải truyền thông điệp trong vài giây, nên dễ dựa vào những hình ảnh khuôn mẫu ai cũng hiểu ngay: người mẹ lo giặt giũ, nấu nướng; người cha lái xe, quyết định mua nhà; bé gái chơi búp bê, bé trai chơi xe. Mỗi quảng cáo riêng lẻ không đáng kể, nhưng xem hàng nghìn quảng cáo theo cùng một mẫu qua nhiều năm, người xem, nhất là trẻ em, hấp thụ một bản đồ ngầm về việc ai làm gì.
Phim truyền hình và phim hài cũng hay dùng khuôn mẫu giới để tạo tình huống: người chồng lóng ngóng trong bếp, người vợ ghen tuông vô lý, người mẹ chồng khó tính. Những tình huống này gây cười vì quen thuộc, nhưng chính sự quen thuộc lại củng cố khuôn mẫu. Một số quốc gia đã có hướng dẫn hoặc quy định hạn chế khuôn mẫu giới có hại trong quảng cáo; ở Việt Nam, nội dung quảng cáo chịu sự điều chỉnh của pháp luật về quảng cáo hiện hành, và người quan tâm nên xem các quy định đó.
Với người xem bình thường, cách đơn giản nhất là xem có ý thức. Khi xem cùng con, một câu hỏi nhẹ như "sao bố không giặt đồ trong quảng cáo này nhỉ?" hay "con nghĩ bạn gái có lái xe được không?" giúp trẻ tập nhận ra khuôn mẫu mà không cần bài giảng.
Lời khen theo giới ở nơi làm việc: nhận xét, thư giới thiệu, bình xét
Lời khen theo giới không chỉ có trong gia đình. Ở nơi làm việc, nó xuất hiện trong những văn bản có sức nặng: bản nhận xét cuối năm, thư giới thiệu, biên bản bình xét thi đua. Một số nghiên cứu phân tích thư giới thiệu trong môi trường học thuật ghi nhận rằng ứng viên nữ hay được mô tả bằng những từ về sự hỗ trợ, chu đáo, dễ hợp tác, còn ứng viên nam hay được mô tả bằng những từ về năng lực, tầm nhìn, sự quyết đoán. Cả hai loại từ đều là lời khen, nhưng loại thứ hai thường được coi trọng hơn khi xét đề bạt.
Cách viết nhận xét công bằng hơn
Trước khi viết, liệt kê kết quả công việc cụ thể của người được nhận xét: dự án gì, giải quyết vấn đề gì, đạt kết quả nào. Viết nhận xét dựa trên danh sách đó trước, rồi mới thêm phần về cách làm việc. Sau khi viết xong, đọc lại và thử thay tên người được nhận xét bằng một người giới kia: những tính từ mình dùng có còn hợp lý không, hay mình đang dùng hai bộ từ khác nhau cho hai giới? Phép kiểm này mất vài phút nhưng giúp lời khen trong văn bản phản ánh đúng đóng góp.
Đổi lời khen theo giới thành lời khen cụ thể
Bảng dưới gợi ý cách giữ sự ấm áp của lời khen mà bỏ đi phần khuôn mẫu. Bí quyết là nói về việc người đó làm, không nói về giới của họ:
| Lời khen theo giới | Thông điệp ngầm | Lời khen cụ thể hơn |
|---|---|---|
| "Con gái mà giỏi toán thế" | Con gái thường kém toán | "Con kiên trì giải bài khó, bố thấy con nghĩ rất cẩn thận" |
| "Đàn ông mà nấu ăn ngon ghê" | Đàn ông thường vụng bếp | "Món canh hôm nay vừa vị lắm, anh nêm thế nào?" |
| "Con trai phải mạnh mẽ như thế chứ" | Con trai được yêu khi mạnh | "Con ngã mà vẫn đứng dậy chơi tiếp, giỏi quá" |
| "Chị làm sếp mà vẫn dịu dàng" | Nữ lãnh đạo thường cứng nhắc | "Chị giải quyết vụ này rất khéo, cả nhóm đều thấy được lắng nghe" |
| "Anh ấy tốt thật, còn trông con cho vợ" | Chăm con là việc của vợ | "Anh chăm bé chu đáo quá, bé quấn bố ghê" |
Đổi lời khen không cần cứng nhắc hay soi từng chữ. Chỉ cần nhớ một nguyên tắc: khen hành động cụ thể, và tự hỏi lời khen này có nghe hợp lý không nếu người được khen thuộc giới kia.
Khi được khen bằng khuôn mẫu: đón nhận và đáp lại
Không phải lúc nào cũng cần sửa lời khen của người khác. Nhưng nếu muốn, có những cách đáp lại vừa cảm ơn vừa nhẹ nhàng đổi trọng tâm:
- Khi được khen "giỏi chẳng kém đàn ông": "Cảm ơn anh. Em học nghề này lâu rồi nên quen tay thôi ạ." Câu đáp đưa trọng tâm về kinh nghiệm, không về giới.
- Khi được khen "đàn ông mà chăm con giỏi": "Con mình mà, mình chăm là chuyện bình thường."
- Khi người lớn khen con gái bạn chỉ vì xinh: "Dạ, cháu còn mê lắp ráp nữa, hôm qua tự làm xong cái máy bay giấy." Bạn bổ sung một khía cạnh khác của con mà không phản bác.
- Khi đồng nghiệp khen sếp nữ "dịu dàng hiếm thấy": "Chị ấy xử lý công việc rất rõ ràng, làm với chị ấy dễ chịu."
- Khi chính bạn buột miệng một lời khen theo giới: thêm một câu cụ thể ngay sau đó. Không cần xin lỗi rườm rà, chỉ cần bổ sung.
Mục đích không phải dạy người khen, mà là cho người nghe và trẻ đứng cạnh thấy rằng người được khen có nhiều hơn một phẩm chất, và những phẩm chất đó không thuộc về giới nào.
Câu hỏi thường gặp
Khen con gái xinh có phải là định kiến không?
Một lời khen xinh tự nó không sai. Vấn đề nằm ở tần suất và sự thiếu cân bằng: nếu bé gái chủ yếu được khen về vẻ ngoài còn bé trai được khen về việc làm, trẻ học được những thước đo giá trị khác nhau. Khen cả vẻ ngoài lẫn hành động, sự tò mò, lòng tốt là cách cân bằng.
Định kiến nhân từ có gây hại thật không hay chỉ là lý thuyết?
Đã có nhiều nghiên cứu thực nghiệm đo tác động của thái độ che chở kiểu nhân từ lên cảm nhận và kết quả làm việc. Mức độ tác động khác nhau giữa các nghiên cứu và bối cảnh, nhưng hướng chung là thái độ này có thể làm người được che chở nghi ngờ năng lực của mình và ít được trao cơ hội.
Nói "phụ nữ là phái đẹp" có phải là khuôn mẫu không?
Đó là một cách nói quen thuộc, thường mang ý trân trọng. Nó trở thành vấn đề khi được dùng để gắn giá trị phụ nữ chủ yếu với vẻ ngoài, hoặc để gạt phụ nữ khỏi những việc bị coi là không "đẹp". Trong đa số tình huống giao tiếp, không cần bắt bẻ câu nói này.
Có nên dạy trẻ nhận ra khuôn mẫu giới trong quảng cáo không?
Nên, theo cách nhẹ nhàng và phù hợp tuổi. Với trẻ nhỏ, chỉ cần những câu hỏi gợi mở khi xem cùng. Với trẻ lớn hơn, có thể trò chuyện về việc quảng cáo chọn hình ảnh để bán hàng như thế nào. Kỹ năng nhận ra khuôn mẫu giúp trẻ đọc truyền thông có phê phán hơn.
Nếu người lớn tuổi khen theo khuôn mẫu thì có nên góp ý không?
Thường không cần góp ý trực tiếp, nhất là khi lời khen xuất phát từ yêu thương. Cách nhẹ nhàng hơn là bổ sung một lời khen cụ thể khác ngay sau đó, để trẻ nghe được cả hai. Với người thân gần gũi, có thể chia sẻ riêng về lý do mình muốn khen con theo cách khác.
Lời khen cụ thể có làm mất đi sự tự nhiên trong giao tiếp không?
Lúc đầu có thể thấy gượng, nhưng lời khen cụ thể thường được đón nhận chân thành hơn lời khen chung chung, vì người nghe biết mình thật sự được để ý. Sau một thời gian, khen cụ thể trở thành thói quen, và chính nó làm giao tiếp ấm áp hơn.