Định kiến về màu da và chiều cao là việc gắn những đặc điểm cơ thể gần như không tự chọn được với giá trị của một người: da trắng được coi là đẹp, sang, còn da ngăm bị coi là quê, vất vả; người cao được coi là oai, có năng lực, còn người thấp bị trêu chọc, bị nghi ngờ. Màu da phụ thuộc chủ yếu vào di truyền và ánh nắng, chiều cao phụ thuộc vào di truyền và dinh dưỡng thuở nhỏ. Không cái nào nói gì về nhân cách hay năng lực.
Hai định kiến này rất quen thuộc trong đời sống người Việt, từ câu "nhất dáng nhì da" đến những yêu cầu chiều cao trong tin tuyển dụng, những lời trêu "lùn", "đen" ở trường học. Bài này giải thích nguồn gốc xã hội của chúng, nghiên cứu nói gì về ảnh hưởng của chiều cao và vẻ ngoài tới cơ hội, và cách đáp lại khi bạn hay người thân là người bị nhận xét.
"Trắng mới đẹp": khi màu da trở thành dấu hiệu tầng lớp
Một cách giải thích được nhắc nhiều cho sự ưa chuộng làn da sáng ở nhiều nước châu Á là nguồn gốc nông nghiệp: người làm việc ngoài đồng phơi nắng nhiều nên da sẫm, còn người không phải làm việc nặng ở ngoài trời giữ được da sáng. Theo thời gian, màu da trở thành dấu hiệu gián tiếp của hoàn cảnh sống, và dấu hiệu ấy được gán thêm giá trị đẹp xấu.
Điều đáng chú ý là dấu hiệu này đã mất gần hết cơ sở thực tế. Ngày nay người làm văn phòng, người làm nông, người chạy xe ôm công nghệ đều có thể có làn da sáng hay sẫm tuỳ di truyền và thói quen ra ngoài trời. Nhưng chuẩn đẹp cũ vẫn ở lại, được quảng cáo mỹ phẩm, phim ảnh và mạng xã hội nhắc đi nhắc lại.
Hậu quả thấy rõ nhất là áp lực làm trắng da. Nhiều người, nhất là phụ nữ trẻ, tìm đến những sản phẩm làm trắng không rõ nguồn gốc. Các cơ quan y tế ở nhiều nước đã cảnh báo về những loại kem trôi nổi có thể chứa chất cấm hoặc thuốc dùng sai cách, gây tổn thương da lâu dài. Ai muốn chăm sóc da nên hỏi bác sĩ da liễu thay vì tin quảng cáo "trắng nhanh".
Ở chiều ngược lại, cũng có người da sáng bị trêu là "trắng bệch", "như người ốm". Định kiến về màu da không chỉ hại một nhóm; nó biến một đặc điểm sinh học bình thường thành thứ để so đo.
"Cao mới oai": chiều cao và những kỳ vọng vô hình
Chiều cao được gắn với sức mạnh, uy quyền, sự tự tin từ rất lâu, có thể vì trong nhiều xã hội cổ, vóc dáng lớn là lợi thế khi lao động và chiến đấu. Ngày nay, khi phần lớn công việc không còn dựa vào sức vóc, sự gắn kết ấy vẫn còn trong cách ta nhìn người.
Ở Việt Nam, định kiến chiều cao thấy rõ trong chuyện hẹn hò, với những "chuẩn" chiều cao được nói ra như điều hiển nhiên; trong tuyển dụng, với yêu cầu chiều cao cho cả những vị trí không cần đến nó; và trong trường học, nơi trẻ thấp hơn bạn bè dễ bị đặt biệt danh. Nam giới thấp thường chịu áp lực lớn hơn vì khuôn mẫu đàn ông phải "to cao, vững chãi".
Cũng cần phân biệt: có những công việc có yêu cầu thể chất hợp lý vì an toàn hoặc đặc thù, và các yêu cầu này được quy định riêng. Định kiến là khi yêu cầu chiều cao được đặt ra cho những việc không liên quan, hoặc khi người thấp bị coi là kém năng lực, kém nghiêm túc mà không dựa trên việc họ làm.
Chiều cao của người trưởng thành phần lớn đã cố định. Vì vậy những lời trêu chọc về chiều cao không có tác dụng gì ngoài làm người nghe khó chịu, vì họ không thể thay đổi điều đó.
Nghiên cứu nói gì về chiều cao, vẻ ngoài và cơ hội
Chiều cao và thu nhập. Timothy Judge và Daniel Cable năm 2004 tổng hợp nhiều bộ dữ liệu và ghi nhận người cao hơn có xu hướng được đánh giá tốt hơn và có thu nhập cao hơn một chút, kể cả khi đã tính đến giới tính, tuổi, cân nặng. Các tác giả giải thích một phần qua cách người khác nhìn người cao và qua sự tự tin được củng cố từ cách nhìn ấy.
Không phải vì người cao giỏi hơn. Kết quả này không cho thấy chiều cao làm ra năng lực. Nó cho thấy người đánh giá, một cách vô thức, cộng thêm điểm cho vẻ ngoài. Đây là một biến thể của hiệu ứng hào quang, khi một đặc điểm nổi bật lan sang đánh giá các mặt khác.
Màu da và đối xử. Ở nhiều nước, các nhà nghiên cứu gọi định kiến dựa trên sắc độ da, kể cả giữa những người cùng một cộng đồng, là colorism. Các nghiên cứu ghi nhận người da sẫm hơn có thể chịu thiệt trong một số đánh giá xã hội. Mức độ khác nhau theo từng nơi, nhưng cơ chế giống nhau: một đặc điểm không tự chọn bị gắn với giá trị.
Thông tin cụ thể làm yếu định kiến. Khi người đánh giá có thông tin rõ ràng về kết quả công việc, kỹ năng, ảnh hưởng của vẻ ngoài thường giảm. Đó là lý do quy trình đánh giá dựa trên tiêu chí và sản phẩm thật luôn công bằng hơn đánh giá qua ấn tượng.
Khuôn mẫu và điều bằng chứng cho thấy
Bảng dưới đây đặt những câu nói quen tai cạnh những gì chúng ta biết. Mục đích không phải tranh cãi mà để thấy câu nói dựa vào đâu:
| Khuôn mẫu | Điều bằng chứng cho thấy |
|---|---|
| Da trắng là sang, da ngăm là quê | Màu da do di truyền và ánh nắng quyết định; không phản ánh học vấn, thu nhập hay phẩm chất |
| Người thấp thì kém tự tin, kém uy | Uy tín đến từ cách làm việc, giữ lời, đối xử với người khác; nhiều người thấp vẫn lãnh đạo nhóm rất tốt |
| Đàn ông phải cao mới đáng tin cậy | Đây là kỳ vọng giới chồng lên kỳ vọng ngoại hình; sự đáng tin không đo bằng thước |
| Con gái da ngăm khó lấy chồng | Chồng hai định kiến: ngoại hình và hôn nhân; không có cơ sở nào nối màu da với hạnh phúc gia đình |
| Trẻ thấp hơn bạn là do lười ăn, lười vận động | Chiều cao của trẻ phụ thuộc nhiều yếu tố, trong đó có di truyền; lo về tăng trưởng của con thì nên hỏi bác sĩ nhi |
Nhìn vào cột phải, có thể thấy phần lớn những câu nói ấy đang dùng một đặc điểm cơ thể để đoán một điều hoàn toàn khác. Đó chính là cấu trúc chung của khuôn mẫu.
Cách đáp lại khi bị nhận xét về màu da, chiều cao
Những nhận xét này thường đến từ người quen, trong không khí vui vẻ, nên đáp lại sao cho vừa giữ được giới hạn vừa không làm không khí căng thẳng là điều nhiều người băn khoăn:
- Khi bị trêu "đen thế": "Mình thích đi ngoài trời, da thế này mình thấy ổn." Câu này cho thấy bạn không coi màu da là vấn đề.
- Khi bị gọi bằng biệt danh về chiều cao: "Mình không thích biệt danh đó, gọi tên mình là được." Nói một lần, rõ ràng, không cần giải thích thêm.
- Khi bị hỏi "sao không đi làm trắng": "Mình không có nhu cầu đó." Không cần biện hộ cho lựa chọn của mình.
- Khi người lớn tuổi nhận xét theo thói quen: chuyển đề tài nhẹ nhàng, hoặc nói riêng sau đó nếu điều này lặp lại nhiều.
- Khi thấy người khác bị trêu trước mặt mình: một câu ngắn như "Thôi, chuyện đó có gì đâu mà nói" đủ để người bị trêu biết họ không một mình.
Nếu lời trêu chọc kéo dài, nhất là ở trường học hay nơi làm việc, và khiến bạn hoặc con bạn sợ đi học, sợ đi làm, đó đã là bắt nạt. Nên nói với giáo viên, người quản lý, và nếu ảnh hưởng tới tâm lý kéo dài thì tìm gặp chuyên gia tâm lý.
Với cha mẹ: nói chuyện màu da, chiều cao với con
Trẻ em học chuẩn đẹp từ rất sớm, qua những câu người lớn nói vô tình: "Con bé này đen giống bố", "Thằng này lùn, sau này khổ". Trẻ nghe, nhớ, và có thể bắt đầu nhìn cơ thể mình bằng con mắt chê bai trước khi đủ lớn để hiểu đó chỉ là quan niệm.
Cha mẹ không cần giảng giải về định kiến. Chỉ cần tránh so sánh cơ thể con với anh chị em, bạn bè; không dùng màu da, chiều cao làm lời khen hay lời chê; và khi con kể bị bạn trêu, lắng nghe trước, hỏi con cảm thấy thế nào, rồi cùng con nghĩ cách đáp. Một câu như "Mỗi người một vẻ, con khoẻ mạnh và tốt bụng là điều bố mẹ quý nhất" có sức nặng hơn nhiều so với lời an ủi qua loa.
Nếu cha mẹ lo lắng về chiều cao, cân nặng của con, việc nên làm là đưa con đi khám để bác sĩ theo dõi tăng trưởng, không tự mua thuốc tăng chiều cao hay sản phẩm quảng cáo trên mạng. Và tuyệt đối không biến chiều cao, màu da của con thành chủ đề bàn tán trước mặt họ hàng. Khi họ hàng nhận xét, cha mẹ có thể đỡ lời ngay: "Cháu nó khoẻ mạnh, học hành chăm là nhà em vui rồi."
Mở rộng chuẩn đẹp bắt đầu từ chính mình
Không ai thay đổi được chuẩn đẹp của cả xã hội trong một sớm một chiều. Nhưng mỗi người có thể mở rộng chuẩn đẹp của chính mình: để ý những người có màu da, chiều cao khác nhau đang sống tốt, làm việc giỏi, được yêu thương; bớt dùng từ ngữ chê bai ngoại hình trong câu chuyện hằng ngày; khen người khác vì điều họ làm thay vì vì vóc dáng.
Với bản thân, chấp nhận cơ thể không có nghĩa là không được chăm sóc nó. Bạn vẫn có thể bôi kem chống nắng để bảo vệ da khỏi tổn thương do nắng, tập luyện để khoẻ hơn, ăn mặc để tôn dáng. Điểm khác biệt là bạn làm những điều đó vì sức khoẻ và sự thoải mái của mình, không vì sợ bị chê.
Định kiến về màu da và chiều cao tồn tại lâu vì nó được nhắc lại mỗi ngày trong những câu tưởng vô hại. Nó cũng có thể yếu đi theo cách tương tự: mỗi ngày bớt đi một câu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Việt chuộng da trắng?
Một cách giải thích phổ biến là trong xã hội nông nghiệp, da sẫm gắn với lao động ngoài đồng, da sáng gắn với hoàn cảnh nhàn hơn. Theo thời gian, màu da thành dấu hiệu tầng lớp và được gán giá trị đẹp. Quảng cáo mỹ phẩm hiện đại tiếp tục củng cố chuẩn này.
Chiều cao có ảnh hưởng tới thành công không?
Một số nghiên cứu ghi nhận người cao hơn có lợi thế nhỏ về thu nhập và đánh giá, nhưng lợi thế này chủ yếu đến từ cách người khác nhìn họ, không phải từ năng lực cao hơn. Năng lực, kỹ năng và cách làm việc vẫn là những yếu tố quyết định lớn hơn nhiều.
Có nên dùng kem làm trắng da không?
Đây là lựa chọn cá nhân, nhưng cần thận trọng. Tránh sản phẩm không rõ nguồn gốc, kem trộn, sản phẩm hứa trắng nhanh. Nếu muốn cải thiện làn da, hãy hỏi bác sĩ da liễu để được tư vấn sản phẩm và cách dùng an toàn.
Tin tuyển dụng yêu cầu chiều cao có hợp lý không?
Tuỳ công việc. Một số vị trí có yêu cầu thể chất hợp lý vì an toàn hoặc đặc thù. Với những vị trí không cần đến, yêu cầu chiều cao là một dạng định kiến ngoại hình. Nguyên tắc chung là không phân biệt đối xử trong tuyển dụng theo quy định hiện hành.
Con bị bạn gọi là "lùn" ở lớp thì cha mẹ nên làm gì?
Lắng nghe con kể, hỏi con cảm thấy thế nào, cùng con tập một câu đáp ngắn. Nếu việc trêu chọc lặp lại và làm con buồn, sợ đi học, nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm. Tránh nói "kệ nó" vì con có thể nghĩ bố mẹ không coi chuyện của mình là quan trọng.
Người da sẫm có nên tránh mặc màu sáng không?
Không có quy tắc nào bắt buộc. Lời khuyên "da ngăm đừng mặc màu này" chính là một dạng chuẩn đẹp hẹp. Hãy mặc màu bạn thích và thấy thoải mái; tự tin trong trang phục của mình quan trọng hơn mọi quy tắc phối màu.