Quan niệm "con trai nối dõi" cho rằng chỉ con trai mới tiếp nối dòng họ, lo giỗ chạp, chăm cha mẹ khi về già; còn "con gái lấy chồng là con người ta", thuộc về nhà chồng. Quan niệm này có gốc từ cách tổ chức gia đình theo dòng cha trong xã hội nông nghiệp, nhưng ngày nay nó gây hại cho cả con gái lẫn con trai: con gái bị coi nhẹ ngay từ khi chưa sinh, con trai gánh một kỳ vọng nặng nề, và người mẹ chịu áp lực về điều không ai quyết định được.
Bài này giải thích quan niệm ấy đến từ đâu, những hệ quả thực tế của nó trong gia đình và xã hội, những gì pháp luật hiện hành quy định về nguyên tắc bình đẳng giữa con trai và con gái, và các bước nhỏ mà một gia đình có thể làm để đổi dần, mà không cần bỏ đi những nếp nhà có ý nghĩa.
Quan niệm này đến từ đâu
Trong cách tổ chức gia đình theo dòng cha, họ tộc được tính theo con trai: con trai giữ họ, ở lại nhà cha mẹ, kế thừa đất đai, nhà cửa; con gái đi lấy chồng, về sống và làm việc cho nhà chồng. Cách sắp xếp ấy gắn với điều kiện sống của xã hội nông nghiệp, khi đất đai là tài sản chính, lao động nam được cần cho việc nặng, và con cái là chỗ dựa duy nhất khi cha mẹ già vì không có lương hưu hay bảo hiểm.
Cùng với đó là những nếp nhà như lo giỗ chạp, chăm sóc mồ mả tổ tiên, giữ từ đường, thường được giao cho con trai, nhất là con trai trưởng. Những việc ấy có ý nghĩa gắn kết dòng họ, nhưng khi chỉ được giao theo giới, chúng trở thành lý do để coi việc có con trai là bắt buộc.
Câu "con gái là con người ta" phản ánh thực tế của thời mà người con gái về nhà chồng gần như cắt khỏi nhà mẹ đẻ. Ngày nay, nhiều người con gái sau khi lấy chồng vẫn gần gũi, chăm sóc, hỗ trợ cha mẹ mình, nhưng câu nói ấy vẫn còn, và đôi khi vẫn được dùng để biện minh cho việc đầu tư ít hơn vào con gái hay không chia tài sản cho con gái.
Cái giá của quan niệm trọng con trai
Với người mẹ, áp lực sinh con trai là một trong những áp lực nặng nề nhất. Nhiều người phụ nữ bị chồng, nhà chồng trách móc vì chỉ sinh con gái, dù giới tính của thai nhi không phải điều người mẹ quyết định. Áp lực này có thể dẫn tới sinh nhiều lần liên tiếp, ảnh hưởng sức khoẻ, và tổn thương tinh thần lâu dài.
Với xã hội, khi nhiều gia đình cùng mong con trai, tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh xuất hiện, và đã được các cơ quan dân số nhiều lần cảnh báo. Pháp luật hiện hành nghiêm cấm việc lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức. Hệ quả của mất cân bằng không đến ngay mà đến sau vài chục năm, khi thế hệ ấy trưởng thành.
Với con gái, quan niệm này gửi thông điệp từ rất sớm rằng em là "người của nhà khác", ít được kỳ vọng, ít được đầu tư cho học hành, ít được chia phần tài sản. Với con trai, nó đặt lên vai em kỳ vọng phải ở lại, phải gánh việc dòng họ, phải nuôi cha mẹ, dù em có muốn hay có điều kiện hay không. Một người con trai duy nhất có thể cảm thấy không được chọn con đường riêng; một người con trai không có con trai có thể bị coi là "mất gốc". Không ai được lợi thật sự từ chiếc khuôn ấy.
Vì sao quan niệm này thay đổi chậm
Nhiều người trẻ ngày nay nói rằng con trai hay con gái đều như nhau, nhưng khi có con đầu lòng là gái, áp lực vẫn len vào qua những câu hỏi của họ hàng, những lời chúc "lần sau có thằng cu". Quan niệm thay đổi chậm vì nó không chỉ nằm trong đầu từng người, mà nằm trong cả mạng lưới quan hệ: một người đã thôi nghĩ vậy vẫn phải sống giữa những người chưa thôi.
Chuẩn mực được cảm nhận
Tâm lý học xã hội phân biệt điều mỗi người thật sự nghĩ với điều họ tin rằng người khác nghĩ. Nhiều khi, phần đông trong một dòng họ đã không còn quá coi trọng con trai, nhưng ai cũng tưởng người khác vẫn coi trọng, nên vẫn hỏi han, vẫn chúc theo lối cũ cho phải phép. Hiện tượng này được gọi là sự ngộ nhận đa số (pluralistic ignorance); Deborah Prentice và Dale Miller (1993) từng mô tả nó ở sinh viên đại học Mỹ, khi nhiều người riêng tư thấy không thoải mái với thói quen uống rượu trong trường nhưng tin rằng bạn bè xung quanh đều thoải mái, nên ai cũng im lặng làm theo. Khi vài người lên tiếng bình thản rằng nhà mình vui với con gái, những người khác thường nhẹ nhõm nhận ra mình không đơn độc.
Điều này gợi ra một cách làm đơn giản: những gia đình đã thay đổi nên nói ra điều đó một cách tự nhiên, không cần tranh luận. Một câu "nhà em hai đứa con gái, vui lắm" nói đúng lúc có sức lay chuẩn mực hơn nhiều bài giảng.
Quan niệm quen thuộc và thực tế ngày nay
Bảng dưới đặt những câu nói quen thuộc cạnh thực tế đời sống và nguyên tắc pháp lý hiện hành. Chi tiết pháp lý nên xem trong văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư khi cần:
| Quan niệm | Thực tế ngày nay | Điều có thể làm khác |
|---|---|---|
| Chỉ con trai mới nối dõi | Con gái cũng có thể giữ nếp nhà, lo giỗ, giữ kết nối dòng họ | Mời cả con gái, con rể vào việc giỗ chạp của nhà mình |
| Con gái lấy chồng là con người ta | Nhiều con gái vẫn chăm sóc, hỗ trợ cha mẹ đẻ lâu dài | Chia việc chăm cha mẹ cho mọi người con theo hoàn cảnh |
| Tài sản để lại cho con trai | Theo nguyên tắc pháp luật dân sự, con trai và con gái bình đẳng khi thừa kế theo pháp luật | Bàn công khai với tất cả các con; lập di chúc khi muốn phân chia khác |
| Phải có con trai mới yên tâm tuổi già | An sinh tuổi già ngày nay dựa vào nhiều nguồn: các con, tiết kiệm, bảo hiểm, cộng đồng | Chuẩn bị tuổi già từ sớm, không đặt hết lên một người con |
| Không có con trai là có lỗi | Giới tính thai nhi không phải do người mẹ quyết định | Không trách móc, không so sánh, chúc mừng như nhau |
Bảng không nhằm xoá nếp nhà. Những nghi thức gắn kết gia đình vẫn có thể giữ; điều đổi là ai được tham gia và ai được coi là người của gia đình.
Con trai cũng chịu thiệt từ chiếc khuôn này
Kỳ vọng phải ở lại. Con trai, nhất là con trưởng, thường được kỳ vọng sống cùng hoặc gần cha mẹ, lo việc dòng họ. Người muốn đi học xa, làm việc xa có thể cảm thấy có lỗi.
Gánh nặng nuôi cha mẹ một mình. Khi việc chăm cha mẹ được mặc định là của con trai, các con gái ít tham gia, và một người con trai có thể phải gánh cả phần tài chính lẫn chăm sóc, trong khi vợ của anh ta gánh phần việc thực tế nhiều nhất.
Áp lực phải có con trai. Người đàn ông chỉ có con gái có thể bị họ hàng hỏi han, bị coi là "chưa trọn". Áp lực này đẩy anh vào thế phải chọn giữa vợ con và kỳ vọng dòng họ.
Ít được phép yếu đuối. Là "trụ cột" của dòng họ, con trai ít được thừa nhận khó khăn, ít được nhờ giúp. Quan niệm trọng con trai thực ra cũng là quan niệm đặt rất nhiều gánh lên vai con trai.
Khi người lớn trong nhà vẫn mong con trai
Với nhiều ông bà, mong có cháu trai không xuất phát từ việc coi thường cháu gái, mà từ nỗi lo về dòng họ, về việc ai sẽ lo giỗ cho mình sau này, và từ niềm tin cả đời. Tranh luận trực diện thường khiến người lớn tự ái. Cách hiệu quả hơn là đáp vào nỗi lo cụ thể.
Đáp vào nỗi lo, không tranh luận về quan niệm
Nếu ông bà lo không ai lo giỗ, con cháu có thể cho thấy cả con gái lẫn cháu gái đều sẽ tham gia, ví dụ bằng việc cùng chuẩn bị mâm giỗ năm nay. Nếu ông bà lo tuổi già, các con có thể bàn công khai về việc chăm sóc, chia rõ ai làm gì. Khi nỗi lo được giải quyết, sức nặng của mong muốn có cháu trai thường giảm.
Bảo vệ người mẹ và đứa trẻ
Người chồng có vai trò quan trọng nhất ở đây. Một câu nói rõ ràng với cha mẹ mình, như "Con có con gái là con vui rồi, bố mẹ đừng nhắc chuyện cháu trai trước mặt vợ con và cháu nữa", có thể chấm dứt nhiều năm áp lực cho vợ. Trẻ em gái trong nhà cũng cần được nghe rằng em được mong đợi và được yêu thương như bất kỳ ai.
Các bước gia đình có thể làm để đổi dần
Thay đổi quan niệm đã tồn tại nhiều thế hệ không thể làm trong một ngày. Các bước dưới đây đi từ nhỏ tới lớn:
- Chúc mừng như nhau khi một em bé chào đời, dù là trai hay gái. Tránh những câu như "lần sau cố đẻ thằng cu".
- Đầu tư như nhau cho việc học của con trai và con gái, theo khả năng và mong muốn của từng đứa, không theo giới.
- Mời con gái và con rể tham gia việc giỗ chạp, họp mặt dòng họ, những quyết định chung của gia đình.
- Chia việc chăm cha mẹ cho tất cả các con theo hoàn cảnh thật, bàn công khai thay vì mặc định.
- Bàn chuyện tài sản với tất cả các con, nắm nguyên tắc bình đẳng của pháp luật, và hỏi luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền khi cần lập di chúc hay phân chia.
- Đổi cách nói trước mặt trẻ: bỏ câu "con gái là con người ta", thay bằng "con nào cũng là con của bố mẹ".
Mỗi bước nhỏ là một lần cho cả nhà thấy rằng giữ gìn gia đình không phụ thuộc vào giới tính của người con, mà phụ thuộc vào việc mọi người có còn gắn bó với nhau hay không.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều gia đình vẫn muốn có con trai dù xã hội đã thay đổi?
Vì quan niệm nối dõi đã tồn tại qua nhiều thế hệ, gắn với nếp giỗ chạp, với nỗi lo tuổi già và với áp lực từ họ hàng. Niềm tin thay đổi chậm hơn điều kiện sống. Khi những nỗi lo cụ thể được giải quyết, như ai chăm cha mẹ, ai lo giỗ, mong muốn có con trai thường giảm đi.
Pháp luật có quy định gì về việc chọn giới tính thai nhi không?
Pháp luật hiện hành nghiêm cấm việc lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức. Chi tiết về các hành vi bị cấm và chế tài nên xem trong văn bản pháp luật hiện hành hoặc hỏi cơ quan y tế, cơ quan dân số. Quyết định sinh con nên dựa trên sức khoẻ và mong muốn của hai vợ chồng.
Con gái có được hưởng thừa kế như con trai không?
Theo nguyên tắc của pháp luật dân sự hiện hành, những người thừa kế cùng hàng theo pháp luật, trong đó có các con, được hưởng phần di sản bằng nhau, không phân biệt trai gái. Nếu có di chúc thì phân chia theo di chúc hợp pháp. Trường hợp cụ thể nên hỏi luật sư.
Con gái đã lấy chồng có trách nhiệm chăm cha mẹ đẻ không?
Về đạo lý và về nguyên tắc pháp lý, con cái có nghĩa vụ chăm sóc, phụng dưỡng cha mẹ, không phân biệt con trai hay con gái, đã lấy chồng hay chưa. Trong thực tế, mỗi gia đình nên bàn công khai để chia việc theo hoàn cảnh của từng người con.
Chỉ có con gái thì ai lo giỗ chạp sau này?
Con gái và cháu ngoại hoàn toàn có thể lo việc giỗ chạp và giữ kết nối với họ hàng. Nhiều gia đình đã làm như vậy. Điều quan trọng là truyền lại cho con cháu ý nghĩa của những ngày ấy, không phải giới tính của người đứng ra lo.
Làm sao để con gái không cảm thấy mình kém quan trọng trong gia đình trọng con trai?
Cha mẹ nói rõ và cho thấy bằng hành động rằng con được mong đợi và được yêu thương như bất kỳ ai: đầu tư cho việc học, hỏi ý kiến con, mời con tham gia việc của gia đình. Khi nghe người lớn nói những câu như "con gái là con người ta", cha mẹ nên nói lại với con một câu khẳng định.