Cách một người nói, như tốc độ, sự lưu loát, giọng to nhỏ, lỗi phát âm, vốn từ chuyên môn, cho biết rất ít về trình độ hiểu biết hay năng lực làm việc của họ. Vậy mà trong đời sống, ta thường đánh giá người qua đúng những thứ đó: người nói trôi chảy, dùng nhiều thuật ngữ được coi là giỏi; người nói chậm, nói ngọng, nói lắp, dùng từ đơn giản bị coi là kém.
Phán đoán này sai ở cả hai chiều. Người nói lưu loát có thể chỉ giỏi nói; người nói vấp váp có thể hiểu sâu hơn bất kỳ ai trong phòng. Bài này giải thích cơ chế khiến ta tin vào sự lưu loát, những dạng đánh giá qua cách nói thường gặp, và cách nghe để không bỏ lỡ người có năng lực thật chỉ vì họ không nói hay.
Vì sao ta tin vào người nói trôi chảy
Tâm lý học nhận thức có khái niệm độ trôi chảy trong xử lý: thông tin càng dễ tiếp nhận, ta càng có cảm giác nó đúng, quen thuộc, đáng tin. Một người nói đều, không ngập ngừng, dùng câu hoàn chỉnh khiến người nghe xử lý dễ, và cảm giác dễ chịu ấy bị chuyển thành đánh giá: người này chắc hiểu rõ vấn đề.
Ngược lại, khi người nói ngập ngừng, sửa câu, phát âm khác thường, người nghe phải cố gắng hơn để hiểu. Sự cố gắng ấy tạo ra cảm giác hơi khó chịu, và cảm giác này dễ bị gán cho người nói: chắc họ không chắc chắn, chắc họ kém. Nghiên cứu của Lev-Ari và Keysar về giọng nước ngoài cho thấy chính cơ chế này: câu khó nghe hơn bị đánh giá là kém đáng tin hơn, dù nội dung y hệt.
Điều đáng chú ý là cảm giác trôi chảy không có mối liên hệ chắc chắn nào với sự đúng đắn. Kẻ lừa đảo thường nói rất trôi chảy; một chuyên gia thận trọng thì hay ngập ngừng vì đang cân nhắc độ chính xác của từng chữ. Khi ta lấy sự lưu loát làm thước đo, ta vô tình thưởng cho người tự tin và phạt người cẩn trọng.
Những đặc điểm cách nói thường bị đọc sai
Mỗi dòng dưới đây là một đặc điểm cách nói quen thuộc, cách nó thường bị hiểu, và những lý do thật hoàn toàn khác:
| Đặc điểm cách nói | Thường bị đọc thành | Lý do thật có thể là |
|---|---|---|
| Nói chậm, nhiều khoảng dừng | Chậm hiểu, thiếu tự tin | Đang cân nhắc chữ cho chính xác, tính cách điềm tĩnh, đang nói bằng ngôn ngữ không phải tiếng mẹ đẻ |
| Lẫn một số phụ âm đầu, phát âm khác chuẩn | Kém học, ít đọc sách | Đặc điểm phát âm học từ nhỏ, không liên quan tới học vấn hay trí tuệ |
| Nói lắp | Hồi hộp, kém cỏi | Một tình trạng về lời nói có cơ chế riêng; không phản ánh trí thông minh hay sự hiểu biết |
| Dùng từ giản dị, không chen thuật ngữ | Trình độ thấp | Muốn người nghe hiểu, quen giải thích cho nhiều đối tượng, hoặc chỉ là phong cách |
| Giọng nhỏ, ít nói trong cuộc họp | Không có ý kiến | Tính hướng nội, cần thời gian suy nghĩ, ngại ngắt lời người khác |
| Nói nhanh, nhiều thuật ngữ | Giỏi chuyên môn | Có thể giỏi thật, nhưng cũng có thể chỉ quen nói; cần nhìn vào nội dung để biết |
Cột cuối không loại trừ khả năng một người nói chậm vì chưa nắm vấn đề. Điểm cần nhớ là cách nói không đủ để kết luận; muốn biết trình độ, phải nhìn vào nội dung và kết quả.
Dùng từ to tát không làm người ta có vẻ thông minh hơn
Có một niềm tin phổ biến rằng dùng nhiều từ Hán Việt khó, nhiều thuật ngữ nước ngoài, câu dài và phức tạp sẽ khiến mình có vẻ uyên bác. Nhà tâm lý học Daniel Oppenheimer năm 2006 đã kiểm tra điều này với các bài viết, và kết quả đi ngược: văn bản dùng từ phức tạp không cần thiết khiến người đọc đánh giá người viết kém thông minh hơn so với văn bản cùng nội dung viết bằng từ đơn giản.
Nghiên cứu của Oppenheimer làm với chữ viết, nhưng bài học áp dụng được cho lời nói: sự rõ ràng mới là dấu hiệu của hiểu biết. Người hiểu sâu một vấn đề thường giải thích được nó bằng từ ngữ mà người ngoài nghề cũng hiểu. Người chen thuật ngữ liên tục đôi khi đang che chỗ mình chưa hiểu.
Từ đó, có hai điều nên đổi trong cách nghe. Thứ nhất, đừng đánh giá thấp người nói giản dị; họ có thể đang làm một việc khó là biến điều phức tạp thành dễ hiểu. Thứ hai, khi nghe một người nói đầy thuật ngữ, hãy hỏi: "Anh có thể giải thích điều đó bằng một ví dụ cụ thể không?" Câu trả lời sẽ cho bạn biết nhiều hơn mọi thuật ngữ.
Ở Việt Nam, chuyện chen tiếng Anh vào câu nói ở môi trường văn phòng cũng tạo ra một dạng phân tầng: người không chen bị coi là "không chuyên nghiệp", người chen nhiều bị coi là "sính ngoại". Cả hai đánh giá đều dựa vào cách nói, không dựa vào việc người đó làm được gì.
Với người nói lắp, nói ngọng: đối xử thế nào cho đúng
Cho thời gian, không nói thay. Khi một người nói lắp, phản xạ tự nhiên của người nghe là đoán và nói nốt câu giúp họ. Hành động này, dù có ý tốt, thường khiến người nói thấy bị coi thường. Giữ ánh mắt bình thường, chờ họ nói hết là cách tôn trọng nhất.
Không trêu chọc, không nhại lại. Nhại cách phát âm của người khác, dù trong lúc vui đùa, là một dạng chế giễu. Với trẻ em, việc bị nhại giọng ở trường có thể khiến các em sợ phát biểu trong nhiều năm.
Đánh giá qua nội dung. Trong học tập và công việc, nên cho người nói lắp, nói ngọng một cách thể hiện khác khi phù hợp, như viết, trình bày bằng hình ảnh, và đánh giá họ qua chất lượng ý tưởng.
Khi nào nên gặp chuyên gia. Nếu bản thân hoặc con bạn nói lắp, phát âm khó khăn ảnh hưởng tới giao tiếp hay khiến lo lắng nhiều, nên tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia âm ngữ trị liệu để được đánh giá và tư vấn. Đây là việc của chuyên môn, không nên tự đoán hay tự áp dụng mẹo trên mạng.
Nghe công bằng: các bước trong cuộc họp, buổi phỏng vấn, lớp học
Nếu bạn là người phải đánh giá người khác qua những gì họ nói, như trưởng nhóm, người phỏng vấn, giáo viên, những bước sau giúp giảm ảnh hưởng của cách nói lên kết luận của mình:
- Viết ra trước điều cần đánh giá: hiểu vấn đề, đề xuất giải pháp, lập luận có cơ sở. Đối chiếu từng người với danh sách này, không với cảm giác "nói có hay không".
- Cho mọi người cùng thời gian nói. Người nói nhanh dễ chiếm phần lớn thời gian; chủ động mời người ít nói phát biểu.
- Cho phép trả lời sau. Với câu hỏi khó, nói "Ai muốn suy nghĩ thêm thì gửi ý kiến bằng văn bản sau buổi họp." Nhiều ý hay đến từ người cần thời gian.
- Hỏi ví dụ cụ thể. Với mọi người, kể cả người nói hay, hỏi: "Anh chị đã làm việc này thế nào trong thực tế?" Câu trả lời cụ thể là thước đo tốt hơn sự lưu loát.
- Ghi chú nội dung, không ghi ấn tượng. Viết lại ý chính mỗi người nói thay vì "người này nói tự tin". Khi xem lại, bạn đánh giá được ý tưởng.
Những bước này giúp người có năng lực thật được nhìn thấy, bất kể họ có phải người nói hay nhất phòng hay không. Với tập thể, đó là lợi ích trực tiếp: ý tưởng tốt không bị bỏ sót.
Ví dụ: hai đề xuất trong buổi họp hợp tác xã (nhân vật giả định)
Ở một hợp tác xã trồng lúa (nhân vật và tình huống giả định), ban quản lý họp bàn cách giảm sâu bệnh cho vụ tới. Anh Phong, cán bộ kỹ thuật trẻ mới về, trình bày lưu loát với nhiều thuật ngữ về quản lý dịch hại tổng hợp, ngưỡng kinh tế, luân canh. Cả phòng gật gù. Sau đó, ông Tư, xã viên lâu năm, nói chậm, giọng địa phương, câu từ mộc mạc: ruộng nhà ông năm ngoái ít sâu vì ông để bờ cỏ, cấy thưa hơn, và ông đi thăm đồng mỗi sáng sớm để bắt ổ trứng.
Ý kiến của ông Tư suýt bị bỏ qua, cho tới khi anh Phong nhận ra những gì ông làm chính là các nguyên tắc anh vừa trình bày, chỉ được nói bằng ngôn ngữ của người làm ruộng. Anh đề nghị dùng ruộng của ông Tư làm điểm mẫu, và nhờ ông hướng dẫn các hộ khác.
Câu chuyện cho thấy hai cách nói khác nhau có thể chứa cùng một hiểu biết. Nếu chỉ nghe cách nói, ban quản lý sẽ đánh giá anh Phong cao và ông Tư thấp; nếu nghe nội dung, họ thấy hai người bổ sung cho nhau. Người có kinh nghiệm thực tế thường không có sẵn thuật ngữ, nhưng có những quan sát mà sách vở chưa ghi.
Khi chính bạn bị đánh giá thấp vì cách nói
Nếu bạn là người nói chậm, giọng nhỏ, hay ngập ngừng, có lẽ bạn đã từng thấy ý kiến của mình bị bỏ qua, rồi một người khác nói lại ý đó to hơn và được khen. Trải nghiệm này phổ biến và gây nản lòng. Nó không có nghĩa là ý kiến của bạn kém.
Vài cách giúp ý kiến của bạn được nghe: chuẩn bị trước một câu mở đầu ngắn, rõ ràng cho ý chính; gửi ý kiến bằng văn bản trước hoặc sau cuộc họp để có dấu vết; khi bị người khác nói lại ý mình, nhẹ nhàng nối tiếp: "Đúng rồi, như em nói lúc nãy, mình có thể làm thêm bước này." Câu này ghi nhận ý của mình mà không tranh giành.
Bạn không cần biến mình thành người nói nhanh, nói to để được coi trọng. Nhưng biết thiên lệch của người nghe giúp bạn chọn cách thể hiện để ý tưởng không bị chôn vùi. Và khi có cơ hội ở vị trí người nghe, bạn sẽ hiểu hơn ai hết vì sao cần lắng nghe người nói chậm.
Nếu cảm giác bị coi thường vì cách nói lặp lại nhiều đến mức bạn ngại lên tiếng ở mọi nơi, mất ngủ trước mỗi buổi họp, hoặc tránh cả những cuộc gặp quan trọng, hãy chia sẻ với người tin cậy hoặc tìm gặp chuyên gia tâm lý. Nỗi lo giao tiếp kéo dài là chuyện có thể được hỗ trợ, không phải điều bạn phải tự chịu một mình.
Câu hỏi thường gặp
Người nói hay có phải là người giỏi không?
Không nhất thiết. Nói hay là một kỹ năng riêng, có thể đi cùng hoặc không đi cùng năng lực chuyên môn. Muốn đánh giá trình độ, hãy nhìn vào kết quả công việc, cách giải quyết vấn đề cụ thể, không chỉ nghe cách trình bày.
Nói ngọng có ảnh hưởng tới công việc không?
Với phần lớn công việc, nói ngọng không ảnh hưởng tới năng lực làm việc. Nếu công việc cần phát âm chuẩn như phát thanh, có thể luyện thêm. Nếu bạn muốn cải thiện, có thể tìm gặp chuyên gia âm ngữ để được hướng dẫn phù hợp.
Độ trôi chảy trong xử lý là gì?
Đây là cảm giác dễ dàng khi tiếp nhận một thông tin. Thông tin càng dễ xử lý, ta càng có xu hướng thấy nó đúng và đáng tin. Hiện tượng này giải thích vì sao người nói lưu loát dễ được tin hơn, dù nội dung chưa chắc đúng hơn.
Có nên chen tiếng Anh khi nói ở công ty không?
Tuỳ môi trường. Dùng thuật ngữ chuyên ngành khi mọi người đều hiểu là bình thường. Nhưng không nên đánh giá đồng nghiệp qua việc họ có chen tiếng Anh hay không; điều quan trọng là truyền đạt được ý rõ ràng cho người nghe.
Làm sao giúp con nói lắp tự tin hơn ở trường?
Lắng nghe con kiên nhẫn ở nhà, không nói thay, không giục. Trao đổi với giáo viên để lớp học là môi trường an toàn. Đưa con đi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia âm ngữ trị liệu để được tư vấn đúng cho trường hợp của con.
Người hướng nội ít nói có bị đánh giá thấp không?
Thường có, vì nhiều nơi coi việc nói nhiều là dấu hiệu nhiệt tình và năng lực. Người hướng nội có thể chuẩn bị trước, dùng văn bản để trình bày ý kiến; người quản lý nên tạo nhiều cách đóng góp ngoài phát biểu tại chỗ.