Định kiến về người sống độc thân là niềm tin rằng người chưa kết hôn hoặc chọn không kết hôn thì hẳn có điều gì đó "không ổn": kén chọn, ích kỷ, khó tính, cô đơn, chưa trưởng thành. Những nhận định này hiếm khi dựa trên hiểu biết về người cụ thể. Chúng xuất phát từ một chuẩn mực xã hội coi hôn nhân là cột mốc bắt buộc của tuổi trưởng thành, và ai đi chệch khỏi lộ trình ấy thì cần được giải thích.
Thực tế, người ta độc thân vì rất nhiều lý do: chưa gặp người phù hợp, đang tập trung cho việc học, sự nghiệp, chăm sóc cha mẹ, từng trải qua một cuộc hôn nhân, hoặc đơn giản là thấy cuộc sống một mình hợp với mình. Bài này giải thích định kiến hình thành thế nào, nghiên cứu nói gì, và cách đáp lại những câu hỏi quen thuộc mà không phải phân bua.
Vì sao người độc thân bị nhìn như "có vấn đề"
Ở hầu hết các xã hội, trong đó có Việt Nam, cuộc đời một người thường được hình dung theo một lộ trình: học xong, đi làm, lấy vợ lấy chồng, sinh con. Khi một người không theo lộ trình đó, người xung quanh tìm lời giải thích. Lời giải thích dễ nhất thường quy về cá nhân: chắc kén quá, chắc khó tính, chắc có chuyện gì.
Cơ chế này được tâm lý học gọi là lỗi quy kết cơ bản: khi thấy hành vi của người khác, ta có xu hướng giải thích bằng tính cách của họ và đánh giá thấp vai trò của hoàn cảnh. Một người ba mươi lăm tuổi chưa kết hôn bị nghĩ là "kén chọn", trong khi có thể họ đã mất nhiều năm chăm cha mẹ ốm, hay làm việc ở nơi ít cơ hội gặp gỡ.
Nhà tâm lý học Bella DePaulo cùng cộng sự đã đặt tên cho hiện tượng này là singlism, chỉ những khuôn mẫu và cách đối xử bất lợi dành cho người độc thân. Điều bà nhấn mạnh là định kiến này thường được chấp nhận rộng rãi đến mức người ta không nghĩ đó là định kiến: hỏi "sao chưa lấy chồng" được coi là quan tâm, trêu "ế" được coi là vui.
Áp lực thường nặng hơn với phụ nữ vì những quan niệm về "tuổi lấy chồng", nhưng nam giới độc thân cũng bị gán nhãn, như "chắc không lo được cho ai", "chắc có vấn đề gì". Người độc thân lớn tuổi thì thêm nỗi lo bị coi là "không ai chăm lúc già".
Khuôn mẫu về người độc thân và điều nghiên cứu, đời sống cho thấy
Bảng dưới đây đặt những câu quen tai cạnh những gì quan sát được. Mục đích không phải nói độc thân tốt hơn kết hôn, mà để thấy khuôn mẫu đơn giản hoá đến mức nào:
| Khuôn mẫu | Điều đời sống và nghiên cứu cho thấy |
|---|---|
| Độc thân là cô đơn | Cô đơn là cảm giác thiếu kết nối, có thể xảy ra cả trong hôn nhân. Nhiều người độc thân duy trì quan hệ thân thiết với bạn bè, anh chị em, đồng nghiệp, hàng xóm |
| Độc thân là ích kỷ, chỉ lo cho mình | Người độc thân thường là người chăm cha mẹ già, hỗ trợ anh chị em, tham gia hoạt động cộng đồng; DePaulo ghi nhận nhiều người độc thân giữ kết nối rộng với người thân |
| Chưa kết hôn là chưa trưởng thành | Trưởng thành thể hiện qua trách nhiệm, tự lập, cách đối xử với người khác; không gắn với tình trạng hôn nhân |
| Độc thân lâu là do kén chọn | Lý do rất đa dạng: hoàn cảnh, ưu tiên, trải nghiệm cũ, lựa chọn có cân nhắc. Biết chọn người phù hợp không phải là khuyết điểm |
| Về già độc thân sẽ khổ | Chất lượng tuổi già phụ thuộc nhiều vào sức khoẻ, tài chính, mạng lưới quan hệ; có con hay kết hôn không tự động bảo đảm điều đó |
Đọc bảng này, có thể thấy mỗi khuôn mẫu đều lấy một trường hợp có thể xảy ra rồi khái quát thành quy luật cho tất cả. Người độc thân, cũng như người đã kết hôn, rất khác nhau.
Câu đáp mẫu khi bị hỏi, bị trêu chuyện độc thân
Phần lớn người hỏi không có ý xấu. Bạn không cần giải thích đời tư của mình; chỉ cần một câu ngắn để cuộc nói chuyện đi tiếp:
- Khi bị hỏi "Bao giờ cưới?": "Khi nào có tin vui cháu báo cả nhà ạ. Dạo này cô chú khoẻ không?"
- Khi bị trêu "Ế rồi đấy": "Cháu đang sống ổn mà. Chuyện đó để duyên tính ạ." Giữ giọng vui vẻ, không cần tranh luận.
- Khi bị nói "Kén chọn quá": "Cháu chỉ muốn chọn đúng người thôi ạ, chọn sai còn khổ hơn."
- Khi người thân thật lòng lo lắng: "Con biết bố mẹ lo cho con. Con vẫn đang sống tốt, có bạn bè, có công việc. Khi nào có người phù hợp con sẽ kể."
- Khi lời trêu trở nên xúc phạm hoặc lặp lại liên tục: nói riêng với người đó, rõ ràng, rằng bạn không muốn chuyện này bị đem ra bàn trước đông người.
Nếu bạn chọn không kết hôn và muốn nói rõ với gia đình, nên chọn lúc riêng, bình tĩnh, nói về điều bạn muốn cho cuộc sống của mình thay vì phản bác quan niệm của cha mẹ. Cha mẹ có thể cần thời gian, và có thể không đồng ý ngay.
Với cha mẹ: lo cho con độc thân mà không gây áp lực
Cha mẹ lo khi con chưa lập gia đình là điều dễ hiểu. Họ sợ con cô đơn khi về già, sợ họ hàng bàn tán, có khi chỉ đơn giản là mong được bế cháu. Nhưng nỗi lo nếu được nói ra bằng sự thúc ép thường đẩy con xa hơn, khiến con ngại về nhà, ngại những dịp đông người.
Một vài điều cha mẹ có thể làm: hỏi về cuộc sống của con nói chung, như công việc, bạn bè, sức khoẻ, thay vì chỉ hỏi chuyện người yêu; không so sánh con với con nhà hàng xóm đã lập gia đình; không mai mối khi con chưa đồng ý; đỡ lời cho con trước họ hàng thay vì hùa theo.
Câu hỏi cha mẹ nên tự đặt: điều mình thật sự mong cho con là gì? Nếu câu trả lời là con được hạnh phúc, có người thương, có chỗ dựa, thì những điều này có nhiều con đường đạt được, không chỉ qua hôn nhân. Một đứa con độc thân sống tốt, gần gũi gia đình đáng mừng hơn một đứa con kết hôn vì bị thúc ép rồi không hạnh phúc.
Ví dụ: bữa giỗ và cô cháu gái ba mươi tám tuổi (nhân vật giả định)
Chị Hằng (nhân vật giả định), ba mươi tám tuổi, làm kỹ sư ở Đà Nẵng, mỗi năm về quê ăn giỗ ông nội một lần. Năm nào cũng vậy, mâm cơm vừa dọn ra là câu hỏi "Bao giờ cho cô chú ăn cỗ?" xuất hiện, rồi những lời khuyên "đừng kén nữa", "có tuổi rồi". Mẹ chị ngồi im, có năm còn gật gù theo.
Năm ngoái, trước khi về, chị Hằng gọi điện nói chuyện riêng với mẹ. Chị kể về công việc, về nhóm bạn leo núi, về việc chị đang góp tiền sửa nhà cho bố mẹ. Chị nói: "Con không buồn vì chưa lấy chồng, con chỉ buồn khi cả nhà nhìn con như người có lỗi. Lần này nếu ai hỏi, mẹ đỡ lời giúp con được không?"
Ở bữa giỗ năm đó, khi câu hỏi quen thuộc vang lên, mẹ chị nói: "Con bé đang lo sửa nhà cho ông bà già này đấy, giỏi hơn khối đứa." Câu chuyện chuyển sang ngôi nhà. Không ai thay đổi quan niệm ngay, nhưng chị Hằng lần đầu thấy mình không phải một mình đối diện.
Điều chị làm được là biến mẹ từ người đứng xem thành người cùng phía. Thông tin cụ thể về cuộc sống của chị, như công việc, bạn bè, việc chăm lo gia đình, đã thay thế khuôn mẫu "cô gái ế" trong mắt người thân gần nhất.
Định kiến độc thân trong công việc và đời sống thường ngày
Bị mặc định là người rảnh. Ở nhiều nơi làm việc, người độc thân hay được xếp trực Tết, trực cuối tuần, đi công tác xa với lý do "em chưa vướng vợ con". Nếu việc này được chia đều và có thoả thuận, đó là chuyện sắp xếp bình thường. Nếu nó thành mặc định, người độc thân đang gánh phần việc vì tình trạng hôn nhân chứ không vì năng lực hay mong muốn.
Bị coi là kém ổn định. Có người quản lý ngại giao việc dài hạn cho người độc thân vì nghĩ họ "chưa ổn định, dễ bỏ đi". Nhận định này không dựa trên hành vi làm việc của người cụ thể; sự gắn bó với công việc phụ thuộc vào nhiều thứ khác như cơ hội học hỏi, cách được đối xử.
Thời gian riêng bị coi nhẹ. Kế hoạch buổi tối của người độc thân, như đi học thêm, chăm cha mẹ, gặp bạn, thường bị coi là ít quan trọng hơn việc "đón con" của đồng nghiệp. Mọi người đều có đời sống riêng đáng được tôn trọng như nhau.
Cách góp ý khi gặp chuyện này. Nói với người phân công bằng dữ liệu cụ thể, không oán trách: "Ba năm nay em trực Tết liên tục, năm nay em xin được chia lượt." Đề xuất luân phiên rõ ràng thường được chấp nhận hơn lời than chung chung.
Sống độc thân tốt: giữ kết nối và tự chăm sóc
Người độc thân không cần chứng minh với ai rằng mình hạnh phúc. Nhưng nếu bạn đang sống một mình, vài điều giúp cuộc sống vững vàng hơn, và cũng là những điều người đã kết hôn cần: duy trì mối quan hệ thân thiết với vài người có thể gọi khi cần, chăm sóc sức khoẻ định kỳ, chuẩn bị tài chính cho những năm về sau, có hoạt động gắn bó với cộng đồng.
Cảm giác cô đơn có thể đến với bất kỳ ai, độc thân hay không. Điều đáng để ý là khi cô đơn kéo dài, kèm buồn bã, mất ngủ, mất hứng thú với những việc từng thích. Lúc đó, nói chuyện với người thân tin cậy hoặc gặp chuyên gia tâm lý là cách chăm sóc bản thân hợp lý, không phải dấu hiệu "độc thân thì khổ".
Cuối cùng, người độc thân cũng có thể vô tình mang định kiến ngược lại, như coi người kết hôn sớm là "thiếu suy nghĩ", coi người làm nội trợ là "phí đời". Tôn trọng lựa chọn của mình đi cùng tôn trọng lựa chọn của người khác. Cả người độc thân lẫn người đã lập gia đình đều đang tìm cách sống tốt theo hoàn cảnh của mình; không có lộ trình nào đúng cho tất cả.
Câu hỏi thường gặp
Singlism là gì?
Singlism là thuật ngữ do nhà tâm lý học Bella DePaulo và cộng sự dùng để gọi những khuôn mẫu và cách đối xử bất lợi dành cho người độc thân, như coi họ cô đơn, ích kỷ, chưa trưởng thành. Điểm đặc biệt là định kiến này thường được xã hội chấp nhận như chuyện bình thường.
Độc thân có phải là thất bại không?
Không. Tình trạng hôn nhân không đo được giá trị, năng lực hay hạnh phúc của một người. Nhiều người độc thân sống có ý nghĩa, có trách nhiệm với gia đình và cộng đồng. Thành công của một cuộc đời có nhiều thước đo hơn một tờ giấy đăng ký kết hôn.
Làm sao để bố mẹ thôi thúc chuyện cưới xin?
Nói chuyện riêng, bình tĩnh, kể cho bố mẹ về cuộc sống của bạn để họ yên tâm hơn. Nói rõ điều bạn mong: được hỏi thăm chuyện khác, được đỡ lời trước họ hàng. Thay đổi thường cần thời gian và nhiều lần trò chuyện.
Người độc thân lớn tuổi có nên lo về tuổi già?
Ai cũng nên chuẩn bị cho tuổi già: sức khoẻ, tài chính, nơi ở, mạng lưới người thân và bạn bè. Người độc thân có thể cần chủ động hơn trong việc xây dựng mạng lưới hỗ trợ, nhưng có con hay kết hôn cũng không tự động bảo đảm một tuổi già an ổn.
Nên trả lời thế nào khi đồng nghiệp hỏi chuyện yêu đương?
Bạn có quyền giữ chuyện riêng. Một câu nhẹ nhàng như "Chuyện đó để mình kể sau nhé" là đủ. Nếu câu hỏi lặp lại gây khó chịu, cứ nói thẳng là bạn muốn giữ chuyện tình cảm cho riêng mình.
Có nên giới thiệu người yêu cho bạn bè độc thân không?
Chỉ khi họ muốn. Hỏi trước: "Cậu có muốn mình giới thiệu ai không?" Nếu bạn ấy từ chối, tôn trọng câu trả lời. Mai mối khi người kia không có nhu cầu dễ khiến họ cảm thấy bị coi là "có vấn đề cần giải quyết".