Định kiến với người giàu là khuôn mẫu cho rằng người có nhiều tiền thì hoặc làm giàu bằng cách không chính đáng, hoặc lạnh lùng, kiêu ngạo, coi thường người khác. Nó tồn tại song song với sự ngưỡng mộ, nên nhiều người vừa muốn giàu vừa nghi ngờ người giàu.
Tâm lý học xã hội xếp khuôn mẫu này vào nhóm "có năng lực nhưng thiếu ấm áp", gắn với một cảm xúc riêng là ghen tị. Hiểu cơ chế giúp bạn tách hai việc vẫn hay bị trộn: phê phán một hành vi cụ thể sai trái, và quy chụp cả một nhóm người chỉ vì họ có tài sản.
Bài viết không bênh vực hay chỉ trích người giàu nói chung. Nó giải thích vì sao khuôn mẫu này dai dẳng, những thông tin nào làm nó mạnh lên, và một bộ câu hỏi để đánh giá từng người theo việc họ làm.
Định kiến với người giàu khác phê phán bất công ở chỗ nào
Cần tách hai điều. Phê phán nhắm vào hành vi cụ thể có bằng chứng: trốn thuế, lừa đảo, trả lương không đúng, gây ô nhiễm. Những hành vi đó sai dù người làm giàu hay nghèo. Định kiến là suy diễn từ việc một người thuộc nhóm "giàu" ra phẩm chất của họ khi chưa biết gì về họ: thấy xe đắt thì nghĩ "chắc làm ăn mờ ám", thấy nhà lớn thì nghĩ "chắc keo kiệt".
Phép thử đơn giản là hỏi: điều mình vừa nghĩ dựa vào thông tin gì về người này, hay chỉ dựa vào việc họ có tiền? Nếu câu trả lời là chỉ dựa vào tài sản, đó là khuôn mẫu đang làm việc thay mình.
Định kiến này gây hại theo cả hai chiều. Với người bị quy chụp, mọi việc tốt họ làm dễ bị đọc thành "đánh bóng tên tuổi", mọi sai sót bị đọc thành bằng chứng cho bản chất. Với người mang định kiến, nó có thể làm họ né tránh cơ hội học hỏi từ người có kinh nghiệm kinh doanh, hoặc ngại chính sự thành công của mình vì sợ bị nhìn như cách họ nhìn người khác.
Cũng cần nói rõ: có những người giàu lên nhờ hành vi sai trái, giống như có những người ở mọi mức thu nhập làm điều sai trái. Gỡ định kiến không có nghĩa là thôi phê phán, mà là phê phán đúng người, đúng việc, có bằng chứng.
Mô hình ấm áp–năng lực: vì sao người giàu bị nhìn bằng sự ghen tị
Susan Fiske, Amy Cuddy, Peter Glick và Jun Xu (2002) đề xuất mô hình nội dung khuôn mẫu: mọi nhóm xã hội được đánh giá theo hai trục, ấm áp và năng lực. Hai trục này tạo ra bốn ô, mỗi ô gắn với một cảm xúc. Trong các khảo sát của nhóm tác giả, "người giàu" thường rơi vào ô năng lực cao nhưng ấm áp thấp, và cảm xúc đi kèm là ghen tị: một hỗn hợp của nể phục và oán giận.
Cơ chế phía sau là cạnh tranh. Theo mô hình, nhóm nào được cảm nhận là đang cạnh tranh nguồn lực với mình thì bị đánh giá kém ấm áp; nhóm nào có vị thế cao thì được đánh giá có năng lực. Người giàu có vị thế cao và, trong cảm nhận của nhiều người, đang giữ phần lớn nguồn lực, nên rơi đúng vào ô này.
Điểm đáng chú ý là cảm xúc ghen tị không ổn định. Các tác giả mô tả rằng nhóm bị ghen tị có thể được hợp tác khi mọi việc thuận lợi nhưng dễ trở thành đối tượng bị trút giận khi xã hội gặp khó khăn. Đó là lý do định kiến với người giàu thường bùng lên mỗi khi có tin về một vụ sai phạm lớn, rồi lan sang những người không liên quan.
Mô hình này là khung mô tả có nhiều dữ liệu khảo sát ủng hộ ở nhiều nước, nhưng vị trí cụ thể của từng nhóm thay đổi theo văn hoá và thời điểm. Nó không nói người giàu "thật sự" thiếu ấm áp, chỉ nói người ta có xu hướng cảm nhận như vậy.
Những thông tin nào làm khuôn mẫu "giàu là gian" mạnh lên
Tin tức chọn lọc. Một doanh nhân bị khởi tố là tin; hàng nghìn chủ doanh nghiệp đóng thuế đủ, trả lương đúng hạn thì không phải tin. Dòng thông tin ta nhận được lệch về phía sai phạm, và não dùng những ví dụ dễ nhớ để ước lượng tần suất. Tversky và Kahneman gọi đây là phép suy đoán dựa trên mức độ dễ nhớ.
Câu chuyện thành công bị kể sai. Ở chiều ngược lại, mạng xã hội đầy chuyện "làm giàu sau một đêm", đa phần chỉ kể người thắng, không kể người thua. Khi những câu chuyện quá đẹp đó bị lật tẩy, người đọc rút ra kết luận "giàu toàn là lừa", tức là khái quát từ mẫu đã bị chọn lọc theo một hướng khác.
Tiêu dùng phô trương của một số ít. Người khoe của trên mạng nhận được nhiều chú ý hơn người sống kín đáo. Hình ảnh dễ thấy nhất về người giàu vì thế là hình ảnh dễ gây khó chịu nhất, dù nó không đại diện cho cả nhóm.
Khoảng cách xã hội. Phần lớn chúng ta ít có cơ hội tiếp xúc thật, kéo dài với người rất giàu. Theo giả thuyết tiếp xúc của Gordon Allport (1954), thiếu tiếp xúc ngang hàng là mảnh đất cho khuôn mẫu tồn tại, vì không có trải nghiệm cá nhân nào để đối chiếu.
Cảm giác bất công có cơ sở. Ở nơi nào người dân thấy cơ hội không đều, nghi ngờ với người giàu có gốc từ trải nghiệm thật về bất công. Gỡ định kiến không có nghĩa là phủ nhận cảm giác đó, mà là hướng nó vào cơ chế và hành vi cụ thể thay vì vào một nhóm người.
Khuôn mẫu về người giàu và điều có thể kiểm chứng
Bảng dưới không nhằm chứng minh người giàu tốt hay xấu, mà đặt mỗi khuôn mẫu cạnh câu hỏi bạn có thể tự kiểm khi gặp một người cụ thể.
| Khuôn mẫu | Vì sao khuôn mẫu này hấp dẫn | Câu hỏi kiểm chứng |
|---|---|---|
| Giàu là nhờ làm ăn gian | Giải thích được bất bình đẳng mà không cần tìm hiểu cơ chế | Người này làm nghề gì, có thông tin công khai về hoạt động của họ không? |
| Giàu thì lạnh lùng, coi thường người khác | Phù hợp với cảm xúc ghen tị | Mình đã thấy họ đối xử với người khác ra sao, hay chỉ đoán từ vẻ ngoài? |
| Giàu là nhờ may mắn hoặc gia đình | Một phần đúng với nhiều người, nên dễ khái quát cho tất cả | Phần nào là xuất phát điểm, phần nào là việc họ tự làm? |
| Giàu thì keo kiệt | Câu chuyện kể lại dễ nhớ | Mình biết gì về cách họ chi tiêu, hay đang dựa vào một lời kể? |
| Người giàu làm từ thiện chỉ để khoe | Bảo vệ khuôn mẫu khỏi bằng chứng ngược | Việc họ làm có giúp được ai không, độc lập với động cơ? |
Câu hỏi cuối đáng nói thêm. Khi một khuôn mẫu đã đủ mạnh, mọi bằng chứng ngược đều bị đọc lại để khớp với nó. Người giàu làm từ thiện thì "khoe", không làm thì "keo". Một niềm tin không có cách nào bị bác bỏ là dấu hiệu đó là định kiến chứ không phải kết luận.
Tin vào một thế giới công bằng: con dao hai lưỡi
Nhà tâm lý học Melvin Lerner nghiên cứu từ thập niên 1960 một niềm tin ông gọi là "thế giới công bằng": người ta có xu hướng tin rằng ai cũng nhận được điều mình xứng đáng. Niềm tin này giúp con người cảm thấy cuộc sống có trật tự, nhưng nó tạo ra hai định kiến đối xứng.
Ở một chiều, nó khiến người ta nghĩ người nghèo "chắc do lười", vì nếu thế giới công bằng thì khó khăn phải là lỗi của chính họ. Ở chiều kia, khi người ta không tin thế giới công bằng, hoặc khi thấy rõ sự bất công, họ dễ suy ra người giàu "chắc do gian", vì giàu không thể đến từ nỗ lực chính đáng trong một hệ thống bất công.
Cả hai cách nghĩ đều đơn giản hoá. Tài sản của một người thường là kết quả đan xen của xuất phát điểm, năng lực, nỗ lực, thời điểm, mạng lưới quan hệ và may mắn; tỷ lệ mỗi yếu tố khác nhau ở từng người. Không có công thức nào chung cho "người giàu" hay "người nghèo".
Hiểu điều này giúp bạn đặt câu hỏi tốt hơn. Thay vì "người giàu có đáng tin không", hãy hỏi "người này có đáng tin không, dựa vào những gì mình biết về họ". Thay vì "giàu có phải nhờ gian không", hãy hỏi "trong ngành này, những cách làm giàu chính đáng và không chính đáng là gì, và người này thuộc trường hợp nào".
Cách tập nhìn người có tiền một cách công bằng
Định kiến không mất đi vì một lần quyết tâm. Nó yếu dần qua những thói quen nhỏ trong cách bạn xử lý thông tin. Một vài thói quen đáng thử:
- Bắt gặp suy diễn: khi thấy mình nghĩ "chắc là…" về một người chỉ vì tài sản của họ, dừng lại hỏi mình dựa vào thông tin gì.
- Đảo vai: nếu người này có cùng hành vi nhưng không giàu, mình có đánh giá giống vậy không? Một lời nói cộc lốc từ người giàu là "kiêu", từ người khác có phải là "mệt" không?
- Tìm mẫu đầy đủ hơn: khi đọc tin về một người giàu sai phạm, nhớ rằng đó là một trường hợp, không phải tỷ lệ.
- Tách động cơ khỏi kết quả: một việc giúp được người khác vẫn có giá trị dù động cơ có lẫn mong muốn được biết đến.
- Giữ phê phán cho hành vi: nếu có bằng chứng về sai phạm, phê phán sai phạm đó cụ thể, không mở rộng sang cả nhóm.
- Nhìn lại cảm xúc của chính mình: ghen tị là cảm xúc bình thường. Nhận ra nó giúp bạn không để nó lái phán đoán.
Những bước này cũng áp dụng khi bạn là người đang giàu lên. Nhiều người ngại nói về thu nhập, ngại thay đổi lối sống vì sợ bị nhìn bằng chính định kiến họ từng có. Hiểu rằng định kiến là chuyện của khuôn mẫu chứ không phải của bản thân sự thành đạt giúp bạn sống thoải mái hơn với lựa chọn của mình.
Khi định kiến về người giàu đi vào công việc hằng ngày
Định kiến này không chỉ nằm ở bình luận trên mạng. Nó len vào những quyết định rất cụ thể nơi làm việc. Một nhân viên kinh doanh nghĩ khách hàng đi xe sang "chắc khó tính, ép giá", nên tiếp đón dè chừng và mất cơ hội hiểu nhu cầu thật. Một nhân viên mới biết đồng nghiệp xuất thân từ gia đình khá giả liền đoán người đó "được ưu ái", và đọc mọi lần được giao việc tốt của họ qua lăng kính đó.
Ở chiều ngược lại, người đi làm có hoàn cảnh gia đình dư dả đôi khi giấu bớt điều đó, ngại kể chuyện kỳ nghỉ, ngại đề xuất ý tưởng cần ngân sách, vì sợ bị coi là "không hiểu khó khăn". Sự dè dặt này làm cả nhóm mất thông tin và làm họ khó hoà nhập.
Cách gỡ ở nơi làm việc giống mọi định kiến khác: đánh giá theo kết quả công việc có thể đo được, ghi rõ tiêu chí khi phân việc và đề bạt, và khi nghi ngờ có ưu ái thì hỏi về quy trình thay vì đoán về con người. Câu "mình chưa rõ tiêu chí chọn người cho dự án này, anh chị chia sẻ được không" vừa lịch sự vừa đặt câu hỏi đúng chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Nghi ngờ người giàu có phải là cảnh giác lành mạnh không?
Cảnh giác lành mạnh là nghi ngờ một lời mời đầu tư, một hợp đồng, một lời hứa cụ thể và đòi bằng chứng. Định kiến là nghi ngờ cả con người chỉ vì tài sản. Cái trước giúp bạn tránh bị lừa; cái sau làm bạn đánh giá sai cả người tốt lẫn người xấu.
Ghen tị với người giàu có phải là xấu không?
Ghen tị là cảm xúc phổ biến khi so sánh mình với người có thứ mình muốn. Nó không xấu tự thân, nhưng nếu không nhận ra, nó dễ biến thành phán đoán sai về người khác. Gọi tên cảm xúc thường đủ để nó bớt chi phối cách bạn nghĩ.
Người giàu có cũng bị kỳ thị không?
Họ có thể bị quy chụp, bị nghi ngờ động cơ hay bị nhắm tới trong lời đồn. Mức độ thiệt hại thường khác nhóm yếu thế vì họ có nhiều nguồn lực hơn, nhưng cơ chế tâm lý của khuôn mẫu là giống nhau. Hiểu điều đó giúp nhìn định kiến như một hiện tượng chung.
Dạy con thế nào để không ghét người giàu cũng không sùng bái tiền?
Nói với con về tiền như một công cụ, kể các cách kiếm tiền chính đáng, và khi gặp tin về ai đó sai phạm thì nói về hành vi chứ không về nhóm. Tránh cả câu "nhà giàu toàn người xấu" lẫn câu "giàu là giỏi". Trẻ học nhiều từ cách cha mẹ bình luận hằng ngày.
Có nghiên cứu nào cho thấy người giàu thật sự kém tử tế hơn không?
Có một số nghiên cứu được báo chí nhắc nhiều về tầng lớp xã hội và hành vi, nhưng kết quả không đồng nhất và một số đã bị đặt câu hỏi khi làm lại. Hiện chưa đủ cơ sở để kết luận một nhóm thu nhập tử tế hơn nhóm khác, và kể cả có khác biệt trung bình thì cũng không nói gì về từng người.