Khi người thân nói lời định kiến trước mặt trẻ, cha mẹ không cần tranh luận ngay tại chỗ. Việc quan trọng nhất là để con nghe được một cách nhìn khác, bằng một câu ngắn nhẹ nhàng lúc đó, và một cuộc trò chuyện riêng với con sau đó. Trẻ không học định kiến từ một câu nói đơn lẻ, mà từ việc câu nói ấy được người lớn xung quanh im lặng chấp nhận nhiều lần.
Tình huống này rất quen thuộc trong gia đình Việt: ông nói "con trai không được khóc" với cháu, bà dặn cháu "đừng chơi với đứa nhà nghèo", cô chú bình luận về ngoại hình, quê quán của ai đó trong bữa cơm. Cha mẹ thường kẹt giữa hai mong muốn: giữ hoà khí với người lớn và không để con học một khuôn mẫu. Bài này gợi ý cách làm được cả hai.
Trẻ học định kiến từ người lớn như thế nào
Các nghiên cứu về sự phát triển của trẻ cho thấy từ tuổi mẫu giáo, trẻ đã nhận ra các nhóm xã hội như con trai, con gái, người già, người trẻ, và bắt đầu gắn cho chúng những đặc điểm. Trẻ không tự nghĩ ra những đặc điểm ấy; chúng học từ những gì nghe thấy và nhìn thấy, đặc biệt từ người lớn mà chúng yêu quý và tin cậy.
Trẻ không chỉ học nội dung câu nói, mà còn học phản ứng của những người xung quanh. Khi ông nói một câu quy chụp và cả nhà cười, trẻ học rằng câu đó đúng và vui. Khi một người lớn nhẹ nhàng nói một câu khác, trẻ học rằng có hơn một cách nhìn. Sự im lặng của cha mẹ, dù vì giữ hoà khí, có thể bị trẻ hiểu là đồng ý.
Điều đáng mừng là trẻ cũng học được sự cởi mở theo cùng cách. Một đứa trẻ thường xuyên nghe cha mẹ nói về người khác bằng sự tôn trọng, hỏi han, tò mò, sẽ có nhiều công cụ để đặt câu hỏi khi nghe một lời quy chụp từ người khác. Cha mẹ không cần bảo vệ con khỏi mọi câu nói định kiến; chỉ cần bảo đảm con nghe được cả những câu nói khác, đủ thường xuyên để chúng trở thành tiếng nói quen thuộc trong đầu con.
Câu đáp tại chỗ: ngắn, nhẹ, hướng về trẻ
Lúc đang ngồi giữa họ hàng, câu đáp tốt nhất thường không nói với người lớn, mà nói với trẻ. Cách này giữ thể diện cho người lớn mà vẫn cho trẻ một góc nhìn khác:
| Người thân nói | Cha mẹ nói với trẻ |
|---|---|
| "Con trai mà khóc, xấu hổ chưa." | "Ai buồn cũng có thể khóc, con khóc xong thì kể bố nghe nhé." |
| "Đừng chơi với đứa nhà đó, nghèo lắm." | "Con chơi với bạn nào tốt bụng, chơi đẹp là được con ạ." |
| "Con gái học kỹ thuật làm gì, khổ lắm." | "Con thích gì thì cứ tìm hiểu, mẹ sẽ cùng con." |
| "Người ở chỗ kia lười lắm." (nói về một vùng, một nhóm) | "Ở đâu cũng có người chăm, người lười, mình nhìn từng người thôi con." |
| "Béo thế này sau ai thèm chơi." | "Con khoẻ mạnh, vui vẻ là bố mẹ thấy đẹp rồi." |
Những câu này không phản bác ông bà, không giảng giải. Chúng chỉ đặt thêm một câu nói khác cạnh câu nói định kiến, để trẻ biết rằng có nhiều cách nghĩ. Nếu người thân hỏi lại, bạn có thể cười và nói "con muốn cháu nghe cả hai ý ạ", rồi chuyển chuyện.
Sau đó: nói chuyện riêng với con
Cuộc trò chuyện sau buổi gặp quan trọng hơn câu đáp tại chỗ. Lúc chỉ có hai mẹ con, bố con, trẻ thoải mái hỏi han, và cha mẹ có thời gian giải thích theo độ tuổi:
- Hỏi con nghe thấy gì và nghĩ gì: "Lúc nãy ông nói con trai không được khóc, con nghĩ sao?" Lắng nghe trước khi giải thích.
- Giải thích ngắn theo tuổi. Với trẻ nhỏ: "Ông lớn lên ở thời khác, người ta nghĩ vậy. Bây giờ bố mẹ nghĩ ai cũng được buồn." Với trẻ lớn hơn, nói thêm về khuôn mẫu và vì sao nó không đúng với từng người.
- Không nói xấu người thân. Tránh câu "ông nói sai", "bà lạc hậu". Trẻ yêu ông bà; đặt trẻ vào thế phải chọn phe làm trẻ bối rối.
- Kể một ví dụ thật mà trẻ biết: một người bạn trai của bố hay khóc khi xem phim, một cô giáo dạy kỹ thuật, một bạn hàng xóm không giàu nhưng rất tốt bụng.
- Mời con đặt câu hỏi khi nghe điều lạ: "Lần sau nghe ai nói về một nhóm người như vậy, con có thể hỏi bố mẹ nhé."
Mục tiêu của những cuộc trò chuyện này không phải là dạy trẻ một danh sách đúng sai, mà là cho trẻ thói quen đặt câu hỏi trước khi tin một lời khái quát về người khác.
Điều chỉnh theo tuổi của con
Trẻ mẫu giáo. Ở tuổi này, trẻ hiểu thế giới qua những câu ngắn và ví dụ cụ thể. Không cần giải thích khái niệm. Một câu như "Bạn nào cũng có thể chơi búp bê, chơi ô tô" và việc cha mẹ để con tự chọn đồ chơi đã là bài học đủ. Trẻ nhỏ cũng hay hỏi thẳng về khác biệt ngoại hình của người khác; trả lời bình thản, không suỵt con, để con hiểu khác biệt là chuyện bình thường.
Trẻ tiểu học. Trẻ bắt đầu hiểu khái niệm công bằng và hay hỏi "tại sao". Đây là lúc tốt để nói về việc một người không đại diện cho cả nhóm, và về cảm giác của người bị nói không hay. Câu hỏi "Nếu ai đó nói vậy về con, con thấy sao?" giúp trẻ tự đặt mình vào vị trí người khác.
Tuổi mới lớn. Trẻ lớn đã có chính kiến và có thể phản bác người lớn trong nhà, đôi khi gay gắt. Cha mẹ có thể giúp con giữ được cả chính kiến lẫn sự lễ phép: đồng ý với điều con nghĩ là đúng, đồng thời hướng dẫn con cách nói với ông bà sao cho nhẹ nhàng. Đây cũng là tuổi con tiếp xúc nhiều với định kiến trên mạng, nên những cuộc trò chuyện về cách nhìn người khác càng cần thiết.
Nói với người thân: chọn lúc, chọn lời
Nếu một người thân thường xuyên nói lời định kiến trước mặt trẻ, đến lúc cha mẹ cần nói chuyện trực tiếp với họ. Việc này khó, nhất là với cha mẹ của mình hay của vợ, chồng. Vài nguyên tắc giúp cuộc nói chuyện nhẹ nhàng hơn.
Chọn lúc riêng, không trước mặt trẻ hay họ hàng. Bắt đầu bằng điều tích cực: "Con biết ông thương cháu lắm." Rồi nói cụ thể về câu nói và mong muốn của mình, không phê phán con người: "Mỗi lần ông bảo cháu con trai không được khóc, cháu cố nín, rồi về nhà khóc một mình. Con muốn cháu biết là buồn thì nói ra được. Ông giúp con nhé?"
Người lớn tuổi thường sẵn lòng thay đổi khi thấy nó liên quan tới hạnh phúc của cháu, hơn là khi bị nói "ông có định kiến". Nếu người thân là bố mẹ của vợ hoặc chồng, nên để người con ruột nói chuyện, vì lời con nói dễ nghe hơn lời dâu, rể.
Chấp nhận rằng người thân có thể không đổi ngay, hoặc không đổi hẳn. Điều cha mẹ kiểm soát được là những gì con nghe thấy ở nhà mỗi ngày. Một vài câu nói của ông bà trong những dịp gặp mặt không đủ sức thắng được hàng nghìn câu nói của cha mẹ.
Cũng nên nhớ rằng ông bà có thể dạy cháu rất nhiều điều quý giá khác: sự chăm chỉ, lòng hiếu khách, những câu chuyện về gia đình. Một vài quan niệm khác biệt không làm mất đi những điều ấy, và trẻ hoàn toàn học được cách yêu thương ông bà trong khi nghĩ khác ông bà ở một vài chuyện.
Những sai lầm thường gặp của cha mẹ
Tranh luận gay gắt trước mặt trẻ. Cuộc cãi nhau giữa người lớn khiến trẻ sợ hãi và nhớ cảm giác căng thẳng nhiều hơn nhớ nội dung. Trẻ có thể còn nghĩ mình là nguyên nhân.
Im lặng mãi để giữ hoà khí. Một lần im lặng không sao, nhưng nếu lần nào cũng im, trẻ dễ hiểu rằng cha mẹ đồng ý. Ít nhất nên có cuộc trò chuyện riêng với con sau đó.
Nói xấu người thân với con. Câu "ông bà cổ hủ lắm, đừng nghe" dạy trẻ một định kiến mới, về người già. Trẻ cũng mất đi sự tôn trọng với người thân mà không học được gì về cách nhìn người công bằng.
Biến chuyện thành bài giảng dài. Khi nói chuyện với con sau buổi gặp, có cha mẹ giảng giải quá lâu, dùng nhiều từ trừu tượng. Trẻ mất tập trung và có thể nhớ cảm giác bị giảng hơn là nội dung. Vài câu ngắn, một ví dụ cụ thể và một câu hỏi để con tự nghĩ thường đủ cho một lần.
Chỉ để ý người khác, quên nhìn mình. Cha mẹ cũng có những câu cửa miệng mang định kiến mà không nhận ra. Trước khi lo người thân nói gì, nên tự nghe xem mình thường nói gì về người khác trước mặt con.
Ví dụ: bữa cơm cuối tuần ở nhà nội (nhân vật giả định)
Chị Hoa (nhân vật giả định) đưa con gái bảy tuổi về nhà nội ăn cơm cuối tuần. Bé kể ở lớp có bạn mới chuyển đến, bố bạn ấy chạy xe ôm. Bà nội nói ngay: "Chơi với con nhà xe ôm làm gì, chơi với bạn nhà khá giả ấy." Bé im, nhìn mẹ.
Chị Hoa không cãi bà. Chị hỏi con: "Bạn ấy tên gì? Bạn ấy có vui tính không?" Bé kể bạn hay chia bút màu, hay giúp bé buộc dây giày. Chị nói: "Bạn tốt thế thì con cứ chơi nhé." Bà nội không nói gì thêm.
Tối về, chị hỏi con có nghe bà nói không, con nghĩ sao. Bé hỏi: "Nhà nghèo thì xấu hả mẹ?" Chị giải thích rằng tiền nhiều hay ít không quyết định ai tốt, ai xấu; bà lớn lên ở thời khó khăn nên hay lo cháu chơi với ai. Chị kể về người bạn thân hồi nhỏ của mình, nhà rất nghèo nhưng giờ vẫn là người chị tin nhất.
Vài tuần sau, chị nói riêng với chồng, nhờ anh nói chuyện với mẹ. Anh không nói "mẹ định kiến", chỉ kể rằng cháu rất quý bạn mới và bạn ấy tốt với cháu. Lần sau về, bà hỏi cháu về bạn kia, lần này với giọng tò mò. Thay đổi nhỏ, nhưng thật.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói lại ngay khi ông bà nói lời định kiến trước mặt cháu không?
Nên có một câu ngắn hướng về trẻ để trẻ nghe được góc nhìn khác, nhưng không cần tranh luận với ông bà tại chỗ. Cuộc nói chuyện riêng với ông bà, nếu cần, nên để lúc khác, khi không có trẻ và không có họ hàng.
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu học định kiến?
Từ tuổi mẫu giáo, trẻ đã nhận ra các nhóm xã hội và bắt đầu gắn cho chúng đặc điểm dựa trên những gì nghe thấy. Vì vậy cách người lớn nói về người khác quan trọng ngay từ khi trẻ còn nhỏ.
Con lặp lại câu định kiến nghe từ người thân thì làm sao?
Không mắng con. Hỏi con nghe ở đâu và hiểu thế nào, rồi giải thích nhẹ nhàng, kèm một ví dụ thật. Trẻ lặp lại vì đang học ngôn ngữ, chưa hiểu hết ý nghĩa; đây là cơ hội để nói chuyện.
Nếu vợ hoặc chồng mình nói lời định kiến trước mặt con thì sao?
Nói riêng với nhau, không trước mặt con. Thống nhất những điều hai vợ chồng muốn con học về cách nhìn người khác. Khi cả hai cùng một hướng, việc dạy con trở nên dễ dàng hơn nhiều.
Ông bà không chịu đổi thì có nên hạn chế cho cháu gặp không?
Hiếm khi cần đến mức đó. Mối quan hệ với ông bà mang lại cho trẻ nhiều điều quý giá. Cha mẹ có thể bù lại bằng những cuộc trò chuyện ở nhà. Chỉ khi lời nói gây tổn thương nghiêm trọng, lặp lại liên tục, mới cần cân nhắc cách khác.
Làm sao giải thích cho trẻ nhỏ khuôn mẫu là gì?
Dùng ví dụ đơn giản: "Có người nghĩ con gái thì không thích bóng đá. Nhưng con biết chị Lan rất mê bóng đá. Vậy là ý nghĩ đó không đúng với mọi người." Trẻ hiểu nhanh qua những ví dụ gần gũi.