Khuôn mẫu về đàn ông không chỉ do đàn ông truyền cho nhau. Rất nhiều câu như "con trai thì không được khóc", "đàn ông ai cũng vô tâm", "để mẹ làm, đàn ông làm vụng lắm" được nói ra bởi chính những người phụ nữ thân thiết nhất: mẹ, vợ, chị em gái, bạn gái. Điều này không có nghĩa phụ nữ "khắt khe" với đàn ông. Nó cho thấy khuôn mẫu giới là sản phẩm của cả một nền văn hoá, ai lớn lên trong đó cũng mang theo, và người truyền đi nhiều nhất thường là người gần gũi nhất.
Bài này đi qua ba vai mà phụ nữ thường truyền khuôn mẫu về nam giới, giải thích vì sao điều đó xảy ra theo tâm lý học xã hội, phân biệt khuôn mẫu "thù địch" và khuôn mẫu "nhân từ" về đàn ông, rồi đưa ra bảng câu nói quen kèm cách nói khác, để cả người nói lẫn người nghe có lối ra mà không ai bị trách.
Vì sao phụ nữ cũng truyền khuôn mẫu về đàn ông
Khuôn mẫu không thuộc về một giới. Nó là những gì cả xã hội lặp lại qua lời ăn tiếng nói, phim ảnh, cách khen chê, và mọi người, nam hay nữ, đều học từ đó. Một người mẹ dặn con trai "con là con trai, phải nhường chị, phải gánh vác" đang truyền lại điều chính bà đã nghe khi còn nhỏ. Bà không cố ý giới hạn con; bà đang làm điều bà tin là tốt.
Tâm lý học xã hội có một khái niệm giúp hiểu thêm: biện minh hệ thống, do John Jost và Mahzarin Banaji đề xuất năm 1994. Theo hướng lý thuyết này, con người có xu hướng bảo vệ những sắp xếp xã hội quen thuộc, kể cả khi sắp xếp đó không có lợi cho chính mình, vì sự quen thuộc mang lại cảm giác ổn định. Người phụ nữ nhận phần lớn việc nhà có thể vẫn nói "đàn ông không làm được mấy việc này", vì câu đó giúp sự phân công hiện tại có vẻ tự nhiên.
Lý do thứ ba nằm ở trải nghiệm riêng. Một người từng bị tổn thương bởi một người đàn ông dễ đi tới kết luận "đàn ông ai cũng thế". Kết luận đó là cách tâm trí tự bảo vệ, nhưng nó biến một con người cụ thể thành đại diện cho cả một nửa nhân loại, và có thể làm hỏng những mối quan hệ sau này.
Ba vai, ba kiểu khuôn mẫu thường gặp
Người mẹ: dạy con trai theo khuôn. Từ cách mua đồ chơi (siêu nhân cho con trai, bộ nấu ăn cho con gái) đến cách phản ứng khi con khóc, người mẹ thường là người đầu tiên vạch ra ranh giới "con trai thì…". Nhiều bà mẹ cũng miễn việc nhà cho con trai, rồi khi con lớn lại than con "không biết làm gì". Khuôn mẫu ở đây vừa đòi con trai mạnh mẽ, vừa vô tình cho con trai được đứng ngoài việc chăm sóc.
Người vợ: kỳ vọng trụ cột và so sánh. Câu "chồng người ta…" hay "đàn ông gì mà…" mang theo một bản mô tả người chồng chuẩn: kiếm nhiều tiền, quyết đoán, không than thở. Người vợ có thể vừa muốn chồng chia sẻ cảm xúc, vừa thấy khó chịu khi chồng tỏ ra yếu lòng, vì khuôn mẫu cũ vẫn chạy ngầm.
Chị em gái, bạn bè nữ: khái quát hoá trong lúc an ủi nhau. Khi một người bạn buồn vì chuyện tình cảm, câu an ủi quen thuộc là "đàn ông ai chẳng vậy". Câu đó giúp người bạn bớt tự trách, nhưng lặp lại nhiều lần trong nhóm thì thành niềm tin chung, ảnh hưởng tới cách cả nhóm nhìn những người đàn ông khác.
Người yêu, bạn đời: phép thử ngầm. Trong giai đoạn tìm hiểu, nhiều người vô tình chấm điểm người yêu theo khuôn: có trả tiền mọi lần đi ăn không, có "đủ đàn ông" để quyết thay mình không, có quá hay tâm sự không. Người đàn ông cảm nhận được phép thử đó và cố diễn cho vừa, thay vì cư xử thật. Mối quan hệ bắt đầu bằng vai diễn thì về sau dễ hụt hẫng cho cả hai.
Khuôn mẫu "thù địch" và khuôn mẫu "nhân từ" về nam giới
Peter Glick và Susan Fiske, sau khi xây dựng thang đo thái độ với phụ nữ năm 1996, tiếp tục đề xuất một thang đo thái độ hai chiều với nam giới vào năm 1999. Ý tưởng chính là thái độ với đàn ông cũng có hai mặt. Mặt thù địch gồm những niềm tin kiểu "đàn ông chỉ biết nghĩ cho mình", "đàn ông nào cũng muốn kiểm soát". Mặt nhân từ gồm những niềm tin nghe như quý trọng: "đàn ông phải che chở phụ nữ", "đàn ông cần một người phụ nữ chăm sóc mới nên người".
Mặt nhân từ khó nhận ra hơn vì nó nghe êm. Nhưng nó vẫn là khuôn: nó gán cho đàn ông vai người bảo vệ và người kiếm tiền, đồng thời coi họ như không tự lo được chuyện ăn uống, sức khoẻ, cảm xúc của mình. Câu "đàn ông như trẻ con, phải có vợ trông" vừa hạ thấp khả năng tự lập của nam giới, vừa giao thêm việc chăm sóc cho phụ nữ.
Điều đáng chú ý là hai mặt thường đi cùng nhau trong cùng một người. Một người có thể vừa than "đàn ông vô tâm", vừa tin "đàn ông phải là trụ cột". Hiểu được điều này giúp ta bớt ngạc nhiên khi thấy khuôn mẫu vừa chê vừa khen cùng lúc, và bớt tranh cãi xem người nói "có ý tốt" hay không: ý có thể tốt, nhưng khuôn vẫn hẹp.
"Để mẹ làm cho": hiện tượng giữ cửa việc chăm con
Năm 1999, Sarah Allen và Alan Hawkins dùng khái niệm giữ cửa của người mẹ (maternal gatekeeping) để mô tả một hiện tượng quen thuộc: người mẹ, đôi khi không chủ ý, kiểm soát mức độ người cha được tham gia vào việc nhà và chăm con. Biểu hiện là làm lại việc người cha vừa làm, chỉnh từng thao tác, giành lấy việc vì "anh làm không đúng cách", hoặc giữ vai người duy nhất biết con thích gì, cần gì.
Hiện tượng này không phải lỗi của người mẹ. Nó thường đến từ nỗi lo, từ chuẩn mực rằng chăm con giỏi là thước đo của người mẹ tốt, và từ việc người mẹ đã có nhiều giờ thực hành hơn. Nhưng hệ quả thì có thật: người cha ít được làm nên ít thành thạo, ít thành thạo thì càng bị coi là vụng, và khuôn mẫu "đàn ông vụng chăm con" được xác nhận lại.
Mở cửa không có nghĩa là bỏ mặc. Có thể thống nhất vài nguyên tắc an toàn không được bỏ qua, còn lại để người cha làm theo cách của mình: mặc cho con bộ đồ khác màu một chút, nấu món cháo khác công thức một chút cũng không sao. Sai sót nhỏ là học phí bình thường của bất kỳ ai mới làm.
Câu nói quen, khuôn mẫu ẩn và cách nói khác
Bảng dưới không nhằm bắt lỗi ai. Nó chỉ cho thấy một câu nói hằng ngày có thể chứa khuôn mẫu, và gợi ý một câu thay thế giữ được ý quan tâm:
| Câu nói quen | Khuôn mẫu ẩn bên trong | Cách nói khác |
|---|---|---|
| "Con trai mà khóc, xấu hổ chưa" | Đàn ông không được buồn | "Con đang buồn à, kể mẹ nghe chuyện gì" |
| "Thôi để mẹ làm, con trai làm vụng lắm" | Việc nhà không phải việc của con trai | "Con làm thử đi, sai đâu mẹ chỉ" |
| "Chồng người ta mua nhà mua xe rồi" | Giá trị người chồng là tiền | "Mình ngồi tính xem nhà mình cần gì trước" |
| "Đàn ông ai chẳng vô tâm" | Một trải nghiệm thành quy luật cho cả giới | "Anh ấy vô tâm chuyện này, mình nói thẳng xem sao" |
| "Đàn ông phải có vợ trông mới nên người" | Đàn ông không tự lo được cho mình | "Ai cũng cần học tự chăm sóc bản thân" |
Đọc bảng xong, nhiều người nhận ra mình từng nói vài câu ở cột đầu. Điều đó bình thường, vì đó là những câu cả xã hội đã nói cho ta nghe. Nhận ra là bước đầu; đổi được một câu trong nhà mình đã là thay đổi thật.
Khi một trải nghiệm đau thành kết luận về cả giới
Kết luận "đàn ông ai cũng thế" thường có gốc từ một tổn thương cụ thể: bị phản bội, bị bỏ rơi, chứng kiến cha mẹ xung đột. Tâm trí tìm cách tránh bị tổn thương lần nữa bằng cách dựng một quy luật chung. Quy luật đó có lúc giúp người ta cẩn trọng, nhưng cũng có thể khiến họ nghi ngờ mọi người đàn ông tử tế, hoặc dạy con trai rằng con sinh ra đã có "tật xấu" của giới mình.
Ba câu hỏi để tách người khỏi nhóm
Thứ nhất: điều mình đang nói là về một người cụ thể hay về tất cả? Thứ hai: mình biết bao nhiêu người đàn ông không như vậy, và mình có đang bỏ qua họ không? Thứ ba: nếu một người nói câu tương tự về phụ nữ dựa trên một trải nghiệm xấu, mình có thấy công bằng không? Phép đảo vai này thường cho câu trả lời nhanh nhất.
Nếu tổn thương còn nặng, kéo theo mất ngủ, lo âu hay không tin được ai trong thời gian dài, gặp chuyên gia tâm lý là lựa chọn đáng cân nhắc. Gỡ khuôn mẫu không đòi hỏi phải quên chuyện cũ, chỉ cần chuyện cũ không quyết định thay cho mọi chuyện sau.
Nói chuyện với mẹ, vợ, chị em về khuôn mẫu mà không làm ai tổn thương
Người nghe ở đây là người thân, nên mục tiêu là giữ quan hệ trước, đổi quan điểm sau. Một số cách mở lời:
- Với mẹ, khi mẹ không cho con trai làm việc nhà: "Mẹ để cháu làm cho quen, sau này cháu ra ở riêng còn tự lo được, mẹ đỡ lo." Lý lẽ đặt vào nỗi lo của mẹ, không vào chuyện giới.
- Với vợ, khi vợ hay so chồng với người khác: "Anh biết em lo chuyện nhà. Mình nói cụ thể em muốn anh làm thêm việc gì, anh dễ làm hơn là nghe so sánh."
- Với chị em gái, khi nhóm bạn hay nói "đàn ông ai chẳng vậy": "Chị hiểu em đang buồn. Nhưng chắc không phải ai cũng vậy, mình nói về anh ấy thôi nhé."
- Với chính mình, khi buột miệng một câu khuôn mẫu trước mặt con: "Mẹ vừa nói chưa đúng. Con trai buồn thì cũng khóc được." Sửa lại trước mặt con là bài học quý.
- Với người lớn tuổi trong họ: không cần tranh luận. Làm khác đi một cách bình thản, ví dụ để chồng vào bếp trong ngày giỗ, nhiều khi thuyết phục hơn mọi lời giải thích.
Không câu nào trong danh sách quy lỗi cho phụ nữ. Khuôn mẫu là thứ cả nhà cùng thừa hưởng, nên cũng là thứ cả nhà cùng gỡ.
Câu hỏi thường gặp
Phụ nữ có định kiến với đàn ông nhiều hơn đàn ông có định kiến với phụ nữ không?
Không có cơ sở để so sánh như vậy, và đặt câu hỏi theo kiểu ai hơn ai dễ thành đấu giới. Cả hai giới đều mang khuôn mẫu về giới kia và về chính giới mình, vì đều lớn lên trong cùng một văn hoá. Điều có ích hơn là nhận ra khuôn mẫu cụ thể mà mình đang dùng.
Mẹ hay nói con trai phải nhường chị, phải gánh vác thì có hại gì không?
Dạy con biết nhường và có trách nhiệm là tốt, nếu áp dụng cho cả con trai lẫn con gái. Cái hại chỉ đến khi trách nhiệm được gắn với giới: con trai phải gánh, con gái được chăm. Lâu dần cả hai đứa trẻ đều mang một khuôn hẹp vào cuộc sống trưởng thành.
Làm sao biết mình đang "giữ cửa" không cho chồng chăm con?
Để ý xem bạn có thường làm lại việc chồng vừa làm, chỉnh từng thao tác, hoặc giành việc vì nhanh hơn không. Nếu chồng ít khi được tự làm trọn một việc chăm con từ đầu tới cuối, có thể bạn đang vô tình giữ cửa. Thử giao trọn một việc và chỉ góp ý sau khi xong.
Bị tổn thương bởi một người đàn ông thì cảnh giác với nam giới có phải là định kiến không?
Cảnh giác sau tổn thương là phản ứng tự nhiên. Nó trở thành định kiến khi bạn áp kết luận lên mọi người đàn ông bất kể họ cư xử thế nào. Cách lành mạnh là đánh giá từng người qua hành động cụ thể theo thời gian. Nếu nỗi sợ quá lớn, nên tìm chuyên gia tâm lý hỗ trợ.
Chồng phản ứng gay gắt khi vợ nói "đàn ông gì mà yếu thế" thì có quá không?
Phản ứng đó dễ hiểu. Với nhiều người đàn ông, bị nói là kém nam tính chạm tới bản sắc, nên họ dễ phản ứng mạnh. Điều này không biện minh cho cách cư xử nóng nảy, nhưng giải thích vì sao câu nói đó dễ châm ngòi. Nói về hành vi cụ thể sẽ êm hơn nói về "đàn ông".
Có nên nói với con gái rằng "đàn ông ai cũng xấu" để con cẩn thận không?
Không nên. Câu đó dạy con một khuôn mẫu thay vì dạy kỹ năng. Điều con cần là biết nhận ra hành vi không tôn trọng, biết nói không, biết tìm người giúp, áp dụng với bất kỳ ai. Kỹ năng ấy bảo vệ con tốt hơn một niềm tin quy chụp cả một giới.