Tóc nhuộm, khuyên tai, cách ăn mặc khác số đông bị đánh giá vì chúng là dấu hiệu nhìn thấy ngay, và não người dùng dấu hiệu nhìn thấy để xếp người khác vào nhóm: "dân chơi", "nổi loạn", "không nghiêm túc". Những nhãn này dựa vào khuôn mẫu, không dựa vào hành vi. Một mái tóc màu bạc không nói gì về việc người đó học giỏi hay kém, làm việc chăm hay lười, đối xử tốt hay xấu với gia đình.
Điều đó không có nghĩa là mọi quy định về trang phục đều là định kiến. Trường học, nơi làm việc có thể có quy định hợp lý vì an toàn, vệ sinh hoặc tính chất công việc. Bài này giúp phân biệt đâu là quy định có lý do, đâu là quy chụp; giải thích vì sao phong cách cá nhân quan trọng với người trẻ; và gợi ý cách cha mẹ, con cái thoả thuận để không biến mái tóc thành chiến trường.
Vì sao một mái tóc màu lại gây phản ứng mạnh đến vậy
Phong cách bề ngoài là một trong những cách con người báo hiệu mình thuộc về nhóm nào. Lý thuyết bản sắc xã hội của Henri Tajfel và John Turner năm 1979 giải thích rằng một phần cảm giác "mình là ai" đến từ các nhóm mình thuộc về. Người trẻ chọn kiểu tóc, kiểu đồ giống bạn bè hay giống thần tượng là đang nói "mình thuộc về đây". Đây là hành vi bình thường của tuổi lớn lên, không phải dấu hiệu nổi loạn.
Người nhìn từ bên ngoài, nhất là người thuộc thế hệ khác, đọc cùng tín hiệu đó theo hướng ngược lại: "nó không thuộc về nhóm của mình". Khi một dấu hiệu khiến ta xếp người khác vào ngoại nhóm, các khuôn mẫu về ngoại nhóm dễ được kích hoạt. Thí nghiệm nhóm tối thiểu của Tajfel năm 1971 cho thấy chỉ cần chia người thành hai nhóm theo một tiêu chí vụn vặt, người ta đã có xu hướng ưu ái nhóm mình. Một mái tóc màu đủ để tạo ra cảm giác "nhóm khác" ấy.
Thêm vào đó, những kiểu tóc, kiểu đồ nổi bật từng xuất hiện trong phim ảnh gắn với nhân vật quậy phá. Khi ký ức về hình ảnh ấy gặp một người thật ngoài đời có mái tóc tương tự, não ghép hai thứ lại với nhau mà không cần thêm bằng chứng.
Quy định có lý do và quy chụp: phân biệt thế nào
Không phải mọi yêu cầu về vẻ ngoài đều là định kiến. Điểm khác nhau nằm ở lý do và cách áp dụng:
| Tình huống | Có thể là quy định hợp lý khi | Có dấu hiệu quy chụp khi |
|---|---|---|
| Nơi làm việc yêu cầu buộc tóc, tháo khuyên | Vì an toàn khi làm với máy móc, vệ sinh khi chế biến thực phẩm, áp dụng cho mọi người | Chỉ nhắm vào kiểu tóc của một vài người, không nêu lý do |
| Công ty có đồng phục, quy định trang phục khi gặp khách | Được thông báo rõ từ đầu, áp dụng cho mọi nhân viên cùng vị trí | Người có tóc nhuộm bị đánh giá thấp năng lực dù làm tốt |
| Trường học có nội quy trang phục | Nội quy rõ ràng, phổ biến cho mọi học sinh, theo quy định hiện hành của ngành | Học sinh bị gọi là "hư" trước lớp chỉ vì kiểu tóc |
| Hàng xóm, họ hàng nhận xét | Không có quy định nào; chỉ là ý kiến | Nhận xét chuyển sang suy đoán về đạo đức, bạn bè, tương lai của người đó |
Quy định hợp lý có ba đặc điểm: có lý do liên quan đến công việc hoặc an toàn, được nói rõ trước, áp dụng như nhau cho mọi người. Thiếu một trong ba, nên đặt câu hỏi. Với người phải tuân theo quy định, hiểu lý do giúp chấp nhận dễ hơn; với người đặt quy định, nói rõ lý do giúp tránh bị hiểu là định kiến.
Cha mẹ lo điều gì khi con nhuộm tóc, xỏ khuyên
Phần lớn cha mẹ phản đối không phải vì ghét màu tóc, mà vì những nỗi lo đứng sau: sợ con bị thầy cô, hàng xóm đánh giá; sợ con chơi với bạn xấu; sợ con mải làm đẹp mà sao nhãng việc học; sợ ảnh hưởng tới sức khoẻ, như hoá chất nhuộm, nhiễm trùng khi xỏ khuyên. Một số lo lắng có cơ sở thực tế, một số là khuôn mẫu.
Tách hai loại này giúp cuộc nói chuyện có điểm chung. Lo về sức khoẻ thì có cách giải quyết cụ thể: chọn nơi làm uy tín, hỏi về thành phần thuốc nhuộm, chăm sóc vết xỏ khuyên đúng cách, và gặp bác sĩ nếu da đầu, tai bị kích ứng, sưng đau. Lo về nội quy trường thì đọc nội quy và thống nhất làm theo. Còn lo con "hư" chỉ vì mái tóc thì đó là khuôn mẫu, cần được nhìn lại bằng hành vi thật của con.
Một câu hỏi giúp cha mẹ tự kiểm: nếu con giữ nguyên mái tóc này mà học hành vẫn ổn, đi về đúng giờ, lễ phép với ông bà, thì điều mình lo còn lại là gì? Nếu điều còn lại chỉ là "người ta nói", có lẽ đó là nỗi lo về ánh mắt người khác hơn là về con.
Các bước thoả thuận trong gia đình về phong cách của con
Thoả thuận tốt hơn cấm đoán hay chiều theo hoàn toàn. Các bước dưới đây áp dụng được cho tuổi mới lớn, khi con đủ lớn để bàn bạc:
- Hỏi con trước khi phản ứng: "Con thích kiểu này vì sao?" Lắng nghe hết, kể cả khi câu trả lời chỉ là "vì đẹp".
- Nói rõ nỗi lo cụ thể của bố mẹ, tránh nói chung chung "trông không ra gì". Ví dụ: "Bố mẹ lo trường không cho, lo thuốc nhuộm làm hỏng da đầu."
- Cùng tìm hiểu thông tin: nội quy trường, cách nhuộm an toàn hơn, thời điểm phù hợp như kỳ nghỉ hè.
- Thống nhất giới hạn rõ ràng: những gì được, những gì chưa được, trong bao lâu. Ghi lại nếu cần.
- Giữ lời cả hai phía. Nếu con giữ đúng thoả thuận, bố mẹ không quay lại chê bai hay nhắc trước họ hàng.
- Xem lại sau một thời gian: con có giữ việc học, sinh hoạt ổn không. Dùng hành vi làm căn cứ điều chỉnh, không dùng vẻ ngoài.
Mục tiêu của thoả thuận không phải là ai thắng, mà là con học được cách cân nhắc giữa sở thích và hoàn cảnh, còn cha mẹ giữ được kênh trò chuyện với con. Kênh trò chuyện ấy quý hơn mọi mái tóc.
Ví dụ: người thợ cắt tóc và bà chủ nhà (nhân vật giả định)
Linh (nhân vật giả định), hai mươi ba tuổi, là thợ cắt tóc, tóc nhuộm xanh rêu, tai có ba chiếc khuyên. Khi đi thuê phòng, cô gặp bà Hoà, chủ một dãy nhà trọ ở Thành phố Hồ Chí Minh. Bà Hoà nhìn mái tóc, ngập ngừng, rồi nói phòng "vừa có người đặt".
Một tuần sau, con gái bà Hoà đi cắt tóc đúng ở tiệm Linh làm. Hai người nói chuyện, cô con gái biết Linh đang tìm phòng, biết Linh gửi tiền về quê nuôi em ăn học. Cô kể lại cho mẹ. Bà Hoà gọi Linh tới xem phòng lần nữa, lần này hỏi về giờ giấc, công việc, thu nhập, như với mọi người thuê khác. Linh thuê phòng ba năm, chưa trễ tiền nhà lần nào.
Câu chuyện cho thấy định kiến không cần lời nói xấu nào để gây thiệt hại; chỉ một cái lắc đầu là đủ. Nó cũng cho thấy một thông tin cụ thể từ người mình tin, ở đây là cô con gái, có thể làm khuôn mẫu đổi chiều. Với bà Hoà, cách làm công bằng là hỏi mọi người thuê cùng một bộ câu hỏi về điều thật sự quan trọng với chủ nhà, không phải về màu tóc.
Thế hệ nào cũng từng bị chê là "khác người"
Một cách giúp hai thế hệ hiểu nhau hơn là nhìn lại lịch sử thời trang của chính gia đình mình. Nhiều ông bà, cha mẹ hôm nay từng có thời bị người lớn hơn chê vì kiểu tóc dài, kiểu quần ống rộng, chiếc áo màu sặc sỡ, đôi giày cao gót hay mái tóc uốn xoăn. Những thứ từng bị coi là "lố", "học đòi" sau vài chục năm trở thành kỷ niệm, thậm chí được coi là cổ điển.
Điều này cho thấy tiêu chuẩn "ăn mặc đứng đắn" không cố định mà dịch chuyển theo thời gian, theo nơi chốn, theo tầng lớp. Thứ mà một thế hệ thấy khác thường thường chỉ là thứ thế hệ ấy chưa quen. Khi đã quen, cảm giác khó chịu giảm dần, đúng như các nghiên cứu về hiệu ứng tiếp xúc lặp lại gợi ý: con người có xu hướng ưa thích hơn những gì mình gặp nhiều lần.
Một gợi ý cho bữa cơm gia đình: thay vì tranh luận về mái tóc của con, mở album ảnh cũ và hỏi bố mẹ, ông bà ngày trẻ từng ăn mặc thế nào, từng bị ai chê điều gì. Câu chuyện ấy thường khiến không khí nhẹ đi, và cả hai bên nhận ra mình đang đứng ở hai đầu của cùng một chuyện rất cũ.
Với người trẻ, nhìn lại như vậy cũng nhắc rằng phong cách hôm nay của mình rồi sẽ có lúc trông lạ trong mắt thế hệ sau. Hiểu điều đó giúp bớt phán xét người lớn tuổi là "cổ hủ", vì họ cũng từng là người trẻ bị chê.
Sống thoải mái với phong cách của mình mà không tự làm khó mình
Với người có phong cách khác số đông, vài cách giữ được sự thoải mái mà vẫn linh hoạt khi cần:
- Biết lúc nào nên điều chỉnh. Che khuyên, buộc tóc gọn khi đi phỏng vấn ở ngành coi trọng hình ảnh, khi dự đám hiếu, khi vào nơi có quy định là sự tôn trọng hoàn cảnh, không phải đánh mất mình.
- Không cần giải thích với mọi người. Một câu ngắn "Mình thích kiểu này" là đủ cho người hỏi tò mò.
- Để việc làm nói thay. Đi làm đúng giờ, giữ lời, đối xử tử tế; sau vài lần gặp, người ta nhớ những điều đó nhiều hơn màu tóc.
- Chọn môi trường hợp với mình. Nếu nơi làm việc liên tục phán xét phong cách dù bạn làm tốt, đó là thông tin để cân nhắc về lâu dài.
- Tôn trọng phong cách của người khác. Người có tóc nhuộm cũng có thể vô tình chê người ăn mặc "quê", "cổ lỗ". Định kiến về vẻ ngoài chạy theo cả hai chiều.
Sự thoải mái thật đến khi bạn không cần người khác đồng ý với phong cách của mình mới thấy ổn, và cũng không cần mọi người ăn mặc giống mình mới thấy họ đáng tôn trọng.
Câu hỏi thường gặp
Nam giới đeo khuyên tai có bị coi là lạ không?
Ở một số nơi, nhất là trong thế hệ lớn tuổi, có thể vẫn bị nhìn khác. Nhưng khuyên tai ở nam giới ngày càng phổ biến và không nói gì về tính cách, xu hướng hay năng lực. Đánh giá một người qua khuyên tai là dùng khuôn mẫu thay cho hiểu biết.
Đi làm văn phòng có được nhuộm tóc không?
Tuỳ quy định từng nơi. Nhiều nơi không cấm, một số nơi có quy định trang phục khi gặp khách. Cách chắc nhất là đọc nội quy hoặc hỏi bộ phận nhân sự. Nếu không có quy định, màu tóc không nên là căn cứ đánh giá năng lực.
Con học cấp hai muốn nhuộm tóc, cha mẹ nên làm gì?
Trước hết đọc nội quy trường. Nếu trường không cho, giải thích với con và có thể hẹn nhuộm vào kỳ nghỉ hè, chọn loại nhuộm tạm thời. Lắng nghe lý do con muốn và giữ thái độ bàn bạc thay vì cấm đoán ngay.
Nhuộm tóc có hại cho sức khoẻ không?
Một số người có thể bị kích ứng hoặc dị ứng với thành phần thuốc nhuộm. Nên thử trên một vùng da nhỏ trước, chọn nơi làm có sản phẩm rõ nguồn gốc. Nếu da đầu ngứa, sưng, rát kéo dài, hãy đi khám bác sĩ da liễu.
Làm sao đáp khi họ hàng nói "tóc tai thế kia ai mà lấy"?
Có thể đáp nhẹ nhàng: "Dạ, cháu thích kiểu này, còn chuyện đó cháu không lo ạ." Rồi chuyển đề tài. Không cần tranh luận trong bữa cơm đông người; nếu lời nhận xét lặp lại nhiều, nhờ bố mẹ nói giúp.
Ăn mặc giản dị có bị định kiến không?
Có. Người ăn mặc quá giản dị cũng có thể bị đánh giá là nghèo, quê, thiếu chuyên nghiệp. Định kiến về trang phục chạy theo nhiều hướng; điều chung là nó dùng quần áo để đoán những thứ quần áo không thể cho biết.