Người từ tỉnh lên thành phố học tập, làm việc thường gặp một nhãn vô hình: "người ngoài". Nhãn này hiện ra qua những câu hỏi "bao giờ về quê", những lời đổ lỗi chung chung cho "người ở đâu đến" về kẹt xe hay rác thải, hay cái nhìn dè chừng khi nghe giọng lạ. Phần lớn không gay gắt, nhưng cộng dồn lại đủ khiến nhiều người cảm thấy mình sống ở thành phố nhiều năm mà vẫn chưa thuộc về nơi ấy.
Hoà nhập không đòi hỏi bỏ gốc gác. Tâm lý học về tiếp biến văn hoá cho thấy cách thích nghi lành mạnh nhất thường là giữ bản sắc của mình đồng thời tham gia đời sống nơi mới. Phía người sở tại, những cử chỉ nhỏ như chào hỏi, mời tham gia sinh hoạt khu phố, làm việc chung có sức gỡ định kiến lớn hơn ta nghĩ.
Bài này giải thích vì sao định kiến với người nhập cư trong nước hình thành, bốn cách thích nghi mà người mới đến hay chọn, và việc cụ thể cho cả hai phía.
Người mới lên thành phố hay gặp những định kiến nào
Không phải ai cũng gặp, và không phải người sở tại nào cũng như vậy. Nhưng các trải nghiệm sau được nhiều người nhập cư trong nước kể lại:
- Bị coi là "tạm bợ": dù đã sống và làm việc nhiều năm, vẫn bị hỏi bao giờ về quê, như thể thành phố không phải chỗ của mình.
- Bị đổ lỗi chung: những vấn đề đô thị như kẹt xe, ô nhiễm, giá thuê nhà tăng được quy cho "người từ nơi khác đến", dù nguyên nhân phức tạp hơn nhiều.
- Bị đánh giá qua vẻ ngoài và giọng nói: quần áo, cách nói được dùng để đoán trình độ, thu nhập.
- Bị nghi ngờ khi có chuyện mất mát trong khu trọ, khu phố, chỉ vì là người mới.
- Ít được mời tham gia sinh hoạt tổ dân phố, hoạt động cộng đồng, như thể chỉ người gốc mới có tiếng nói.
- Bị chê "quê" khi giữ thói quen sinh hoạt từ nhà: cách nấu ăn, giờ giấc, cách xưng hô.
Những trải nghiệm này hiếm khi đủ nặng để gọi là xung đột, nhưng chúng tạo cảm giác bị đứng ngoài. Cảm giác ấy, kéo dài, khiến người mới đến co cụm lại với người cùng quê, và chính sự co cụm lại làm hai phía ít hiểu nhau hơn.
Vì sao người sở tại hình thành định kiến với người mới đến
Một lý do là cảm giác cạnh tranh. Lý thuyết xung đột nhóm thực tế, gắn với các thí nghiệm của Muzafer Sherif, cho rằng khi hai nhóm thấy mình tranh nhau nguồn lực khan hiếm, thái độ thù địch dễ nảy sinh. Ở đô thị, nguồn lực ấy là chỗ ở, việc làm, chỗ học cho con, thậm chí khoảng trống trên đường. Cảm giác cạnh tranh có khi lớn hơn cạnh tranh thật.
Lý do thứ hai là thay đổi nhanh. Khi khu phố quen thuộc thay đổi trong vài năm, nhà trọ mọc lên, hàng quán mới, người lạ nhiều hơn, người sống lâu năm có thể thấy mất mát. Người mới đến trở thành biểu tượng dễ thấy nhất của sự thay đổi ấy, và dễ bị gắn với mọi điều không vừa ý.
Lý do thứ ba là ít tiếp xúc ngang hàng. Người sở tại thường gặp người nhập cư trong vai người bán hàng, thợ, người giúp việc, người thuê trọ, ít khi gặp như đồng nghiệp ngang cấp hay hàng xóm thân. Tiếp xúc chỉ qua một vài vai trò khiến khuôn mẫu hẹp lại. Hiểu ba lý do này không biện minh cho định kiến, nhưng chỉ ra chỗ có thể can thiệp: giảm cảm giác cạnh tranh bằng thông tin, đón nhận thay đổi bằng cách tham gia, và tạo tiếp xúc ngang hàng.
Bốn cách thích nghi khi đến sống ở nơi mới
Nhà tâm lý học John W. Berry đề xuất mô hình tiếp biến văn hoá với hai câu hỏi: có giữ văn hoá gốc không, và có tham gia đời sống nơi mới không. Kết hợp hai câu trả lời ra bốn hướng. Mô hình được xây dựng chủ yếu cho di cư quốc tế, nhưng soi khá rõ trải nghiệm di cư trong nước.
| Cách thích nghi | Giữ gốc gác | Tham gia nơi mới | Thường thấy ra sao |
|---|---|---|---|
| Hội nhập | Có | Có | Vẫn nấu món quê, vẫn giữ giọng, đồng thời có bạn sở tại, tham gia khu phố. Nhiều nghiên cứu ghi nhận hướng này đi kèm sự thích nghi tâm lý tốt hơn. |
| Đồng hoá | Không | Có | Cố bỏ giọng, bỏ thói quen quê để "giống người thành phố". Có thể thuận lợi bề ngoài nhưng dễ kèm cảm giác mất gốc. |
| Tách biệt | Có | Không | Chỉ sống, làm việc, chơi với người cùng quê. An toàn lúc đầu, nhưng lâu dài ít cơ hội và dễ bị nhìn là "nhóm riêng". |
| Bên lề | Không | Không | Không còn gắn với quê, cũng chưa thuộc về nơi mới. Đây là trạng thái dễ cô đơn nhất. |
Lựa chọn không chỉ do người mới đến quyết định. Nếu người sở tại không mở cửa, hội nhập rất khó; nếu nơi mới chê bai gốc gác, người ta dễ bị đẩy sang đồng hoá hoặc tách biệt. Đó là lý do việc gỡ định kiến là trách nhiệm của cả hai phía.
Hoà nhập mà vẫn là mình: các bước cho người mới đến
Những bước dưới đây hướng tới cách thích nghi "hội nhập": giữ gốc, đồng thời bước vào đời sống nơi mới.
- Tham gia một hoạt động có người sở tại. Câu lạc bộ thể thao, lớp học buổi tối, nhóm tình nguyện, sinh hoạt tổ dân phố. Làm chung một việc là cách quen nhau tự nhiên nhất.
- Chào hỏi hàng xóm trước. Một lời chào, giới thiệu tên và công việc khi mới đến giúp bạn thành "anh Nam phòng bên" thay vì "người mới thuê".
- Tìm hiểu nếp sinh hoạt chung. Giờ giấc yên tĩnh, cách để rác, quy định chỗ để xe. Biết và theo nếp chung giảm những va chạm nhỏ thường bị quy cho "người từ nơi khác".
- Chia sẻ một chút quê mình. Mời hàng xóm món quê dịp Tết, kể về lễ hội ở quê. Gốc gác được giới thiệu với niềm tự hào bình thản dễ được tôn trọng.
- Giữ mạng lưới đồng hương, nhưng không chỉ có nó. Hội đồng hương là chỗ dựa quý, đồng thời hãy có ít nhất vài mối quan hệ ngoài nhóm.
- Thực hiện đầy đủ thủ tục cư trú. Đăng ký tạm trú, giấy tờ cho con đi học theo quy định hiện hành giúp bạn được hưởng đầy đủ dịch vụ công ở nơi sống.
Phía người sở tại: tiếp đón hàng xóm mới
Người sống lâu năm ở một khu phố có lợi thế mà người mới không có: họ biết nếp chung, biết người, biết việc. Chia sẻ những hiểu biết ấy, như chỉ chỗ đổ rác, giờ đóng cổng, nơi mua đồ, là cách đơn giản nhất để người mới thấy mình được chào đón. Một hàng xóm được hướng dẫn tận tình hiếm khi trở thành hàng xóm gây phiền.
Khi có va chạm, như ồn ào, để xe sai chỗ, hãy góp ý trực tiếp với người cụ thể về hành vi cụ thể, thay vì than phiền chung về "người ở đâu đến". Góp ý cá nhân cho người kia cơ hội điều chỉnh; than phiền chung chỉ tạo thêm khoảng cách và khiến những người mới không liên quan cũng bị nhìn dè chừng.
Tổ dân phố, ban quản lý chung cư có thể chủ động mời người thuê trọ, người mới chuyển đến tham gia họp, tham gia sinh hoạt. Khi người mới có tiếng nói, họ có động lực gìn giữ nơi ở chung. Đô thị nào cũng được xây nên bởi nhiều lớp người đến từ nhiều nơi; người "gốc" hôm nay nhiều khi là con cháu người nhập cư của vài thế hệ trước.
Với những người mới đến làm nghề dịch vụ trong khu phố, như người bán hàng rong, thợ sửa xe, người giao hàng, một lời cảm ơn, một cách xưng hô tôn trọng, một lần hỏi thăm khi trời mưa bão là những cử chỉ nhỏ giúp mối quan hệ chuyển từ "người phục vụ" sang "người hàng xóm". Tiếp xúc ngang hàng bắt đầu từ chính những điều như vậy.
Con của người nhập cư ở trường học mới
Trẻ theo cha mẹ lên thành phố có thể gặp những khó khăn riêng: giọng khác bạn bè, chưa quen nhịp học, thiếu bạn cũ. Một số trẻ bị trêu chọc về giọng nói, quần áo hoặc vì gia đình ở trọ. Cha mẹ bận mưu sinh nên đôi khi không nhận ra con đang gặp chuyện.
Cha mẹ có thể dành vài phút mỗi tối hỏi con về bạn bè, không chỉ về bài vở. Khi con kể bị trêu, hãy nghe hết, công nhận cảm giác của con, rồi trao đổi với giáo viên chủ nhiệm. Nói với con rằng quê mình là một phần của con, và con có thể vừa là người quê ấy, vừa là học sinh của trường này. Tránh so sánh con với "con nhà người ta" ở thành phố.
Giáo viên có thể giúp rất nhiều bằng cách xếp trẻ mới vào nhóm có bạn thân thiện, cho trẻ cơ hội kể về quê mình trong giờ học phù hợp, và xử lý dứt khoát việc trêu chọc theo quê quán. Một lớp học nơi các bạn từ nhiều vùng cùng học, cùng chơi là nơi tốt để trẻ lớn lên ít định kiến hơn thế hệ cha mẹ.
Khi gặp kỳ thị và cần chỗ dựa
Nếu bị đối xử khác trong việc tiếp cận dịch vụ như nhập học cho con, khám chữa bệnh, thủ tục hành chính chỉ vì là người từ nơi khác đến, hãy hỏi rõ căn cứ của yêu cầu. Nhiều trường hợp chỉ là thiếu giấy tờ cư trú, có thể bổ sung. Quyền cụ thể của người tạm trú cần xem theo quy định hiện hành; khi cần, liên hệ cơ quan tiếp nhận hoặc tư vấn pháp lý miễn phí ở địa phương.
Ở nơi làm việc, khi bị đối xử bất công vì quê quán, hãy ghi lại sự việc và trao đổi với quản lý, bộ phận nhân sự hoặc tổ chức công đoàn. Mạng lưới đồng nghiệp, đồng hương cũng là nơi hỏi kinh nghiệm thực tế.
Sống xa nhà, xa người thân, lại thêm cảm giác bị đứng ngoài, dễ khiến người ta mệt mỏi, cô đơn. Hãy giữ liên lạc với gia đình, tìm một vài người bạn tin cậy. Nếu buồn bã, mất ngủ kéo dài hay có những suy nghĩ tiêu cực về bản thân, hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ; nhiều nơi có dịch vụ tư vấn dành cho người lao động và sinh viên.
Câu hỏi thường gặp
Sống ở thành phố bao lâu thì được coi là người thành phố?
Không có mốc thời gian nào. Cảm giác thuộc về đến từ việc tham gia đời sống nơi đó và được người xung quanh đón nhận, không từ số năm. Nhiều người vừa thấy mình là người quê này vừa là người thành phố kia, và đó là bản sắc hoàn toàn bình thường.
Có nên giấu quê để dễ hoà nhập không?
Không cần thiết, và thường mệt mỏi về lâu dài. Bạn không phải kể quê với mọi người, nhưng giấu giếm khiến bạn luôn lo bị phát hiện. Nói về quê với sự bình thản thường khiến người khác cũng coi đó là chuyện bình thường.
Hội đồng hương có làm tăng sự tách biệt không?
Hội đồng hương là chỗ dựa quý, nhất là lúc mới đến. Nó chỉ thành vấn đề khi trở thành mối quan hệ duy nhất. Giữ gắn bó đồng hương song song với các mối quan hệ khác là cách thích nghi lành mạnh nhất.
Người sở tại nên làm gì khi nghe người thân chê bai người ngoại tỉnh?
Một câu nhẹ thường đủ: "Ai làm gì thì nói người đó thôi, chứ quê đâu cũng có người này người kia." Kể về một người quen nhập cư cụ thể mà người thân cũng biết, quý, cũng giúp họ thấy khuôn mẫu không khớp với thực tế.
Con bị bạn gọi là "dân quê" thì cha mẹ nói gì với con?
Hãy cho con thấy quê là nơi gia đình mình lớn lên, không có gì phải xấu hổ, và việc bạn gọi như vậy là trêu chọc chứ không phải sự thật về con. Đồng thời báo giáo viên để xử lý, vì trêu chọc lặp lại là bắt nạt.