Khi mới gặp người lạ, ta thường hỏi vài câu quen thuộc như quê ở đâu, làm nghề gì, bao nhiêu tuổi, có gia đình chưa, rồi dùng câu trả lời để xếp người đó vào một ô có sẵn trong đầu. Việc này giúp ta nhanh chóng biết nên nói chuyện thế nào, nhưng cái giá là ta bắt đầu nhìn người qua khuôn mẫu về ô ấy, trước khi biết họ thật sự là ai.
Tâm lý học xã hội cho thấy con người đánh giá người lạ rất nhanh theo hai câu hỏi cơ bản: người này có thiện ý không, và người này có năng lực không. Bài này giải thích hai câu hỏi ấy, vì sao những câu hỏi làm quen quen thuộc dễ kích hoạt khuôn mẫu, và cách trò chuyện để làm quen thật sự mà không vội đóng khung người đối diện.
Hai câu hỏi não đặt ra trong những phút đầu
Nhà tâm lý học Susan Fiske cùng cộng sự năm 2002 đề xuất mô hình nội dung khuôn mẫu, cho rằng khi nhìn một người hay một nhóm, ta đánh giá theo hai chiều chính: ấm áp, tức là người này có ý tốt với mình không, và năng lực, tức là người này có khả năng thực hiện ý định của họ không. Hai chiều này được đánh giá rất nhanh, nhiều khi chỉ dựa vào nhóm mà người đó thuộc về.
Theo mô hình này, các nhóm khác nhau bị xếp vào các ô khác nhau: có nhóm được coi là ấm áp nhưng kém năng lực, như cách nhiều xã hội nhìn người cao tuổi; có nhóm được coi là giỏi nhưng lạnh lùng, như cách người ta hay nhìn người giàu; có nhóm được coi là thấp ở cả hai chiều. Mỗi ô đi kèm một cảm xúc: thương hại, ghen tị, coi thường, ngưỡng mộ.
Khi bạn hỏi một người lạ "anh làm nghề gì" và nghe câu trả lời, não lập tức tra xem nghề đó nằm ở ô nào. Người nghe "công nhân" và người nghe "bác sĩ" có thể đổi giọng, đổi cách xưng hô, đổi mức chú ý, mà không hề nhận ra. Đây là khoảnh khắc khuôn mẫu chen vào cuộc làm quen.
Lát cắt mỏng: ấn tượng nhanh đúng ở đâu, sai ở đâu
Ấn tượng nhanh không hoàn toàn vô căn cứ. Nalini Ambady và Robert Rosenthal năm 1993 cho thấy người xem chỉ vài giây video không tiếng về một giảng viên đã đưa ra nhận xét khá gần với đánh giá của sinh viên cả học kỳ. Hiện tượng này được gọi là đánh giá qua lát cắt mỏng. Nó cho thấy một số thông tin về phong thái, cảm xúc có thể được nhận ra rất nhanh.
Nhưng đúng với phong thái, không đúng với khuôn mẫu. Những gì lát cắt mỏng bắt được là hành vi thật của người đó trong khoảnh khắc, như sự nhiệt tình, căng thẳng. Còn khi ta đoán người qua nhóm, như quê quán, nghề, tuổi, ta không quan sát hành vi nào cả, chỉ áp một khuôn có sẵn. Hai thứ khác nhau, và loại thứ hai sai nhiều hơn hẳn.
Tự tin không có nghĩa là chính xác. Ta thường rất tự tin vào ấn tượng đầu, nhưng mức tự tin ấy không đi kèm độ chính xác tương xứng. Người tự nhận "nhìn người giỏi" chưa chắc đoán đúng hơn người khác; họ chỉ ít nghi ngờ phán đoán của mình hơn.
Ấn tượng đầu tự xác nhận. Darley và Gross năm 1983 cho thấy người xem cùng một đoạn video về một em học sinh đánh giá năng lực của em khác nhau tuỳ theo thông tin trước đó về hoàn cảnh gia đình em. Khuôn mẫu ban đầu khiến người xem chú ý chọn lọc những chi tiết khớp với nó. Ấn tượng đầu không chỉ là điểm xuất phát mà còn là chiếc kính để nhìn mọi thứ sau đó.
Những câu hỏi làm quen quen thuộc và điều chúng có thể kích hoạt
Những câu hỏi dưới đây không sai. Chúng chỉ đáng để ý vì câu trả lời thường bị dùng để xếp người vào ô:
| Câu hỏi quen thuộc | Khuôn mẫu có thể bật lên | Câu hỏi mở thay thế |
|---|---|---|
| "Quê ở đâu?" | Khuôn mẫu vùng miền về tính cách, lối sống | "Bạn lớn lên ở đâu? Ở đó có gì bạn nhớ nhất?" |
| "Làm nghề gì?" | Xếp hạng nghề "sang" và nghề "thấp"; đoán học vấn, thu nhập | "Dạo này bạn đang bận với việc gì?" |
| "Bao nhiêu tuổi rồi?" | Khuôn mẫu tuổi: non nớt, cổ hủ, "tuổi này phải…" | Thường không cần hỏi; tuổi sẽ tự hiện ra khi cần cho cách xưng hô |
| "Có gia đình chưa?" | Khuôn mẫu về người độc thân, người kết hôn muộn | "Cuối tuần bạn hay làm gì?" |
| "Học trường nào?" | Khuôn mẫu về trường danh tiếng và trường không danh tiếng | "Bạn thích nhất điều gì trong việc mình đang làm?" |
Câu hỏi mở để người đối diện tự chọn kể điều họ muốn. Câu trả lời thường cho bạn biết về con người họ nhiều hơn hẳn so với một thông tin về nhóm. Trong văn hoá Việt, hỏi tuổi đôi khi cần để xưng hô đúng; khi đó có thể hỏi khéo, như "mình xưng hô thế nào cho tiện nhỉ?"
Giữ đầu óc mở khi làm quen: các bước thực tế
Không ai tắt được ấn tượng đầu. Nhưng có thể giữ nó ở trạng thái "giả thuyết" thay vì "kết luận". Các bước sau giúp làm điều đó trong những cuộc gặp thường ngày:
- Nhận ra ô mình vừa xếp. Khi nghe câu trả lời về nghề, quê, tuổi, để ý suy nghĩ đầu tiên bật lên. Chỉ cần nhận ra, không cần phán xét mình.
- Gắn nhãn "chưa chắc". Nói thầm: "Đây là đoán của mình, chưa phải hiểu biết." Câu này giúp não giữ ấn tượng ở dạng giả thuyết.
- Hỏi thêm một câu mở. Thay vì chuyển chủ đề ngay, hỏi "Việc đó có gì thú vị?" hay "Sao bạn chọn làm việc đó?" Câu trả lời thường làm lung lay khuôn mẫu.
- Tìm một điểm không khớp. Chủ động để ý một chi tiết về người đó không khớp với ô bạn đã xếp. Gần như lúc nào cũng có.
- Giữ cách đối xử nhất quán. Dùng cùng một giọng, cùng mức chú ý, cùng cách xưng hô tôn trọng với mọi người, bất kể nghề hay tuổi. Đây là phần mình kiểm soát được hoàn toàn.
Sau một thời gian, những bước này thành thói quen. Bạn vẫn có ấn tượng đầu, nhưng không còn để nó quyết định cách mình đối xử với người khác.
Ví dụ: người hàng xóm mới ở khu tập thể (nhân vật giả định)
Bà Nga (nhân vật giả định), sáu mươi tám tuổi, sống ở một khu tập thể cũ ở Hà Nội. Một thanh niên chuyển đến căn hộ bên cạnh: tóc dài buộc sau gáy, đi làm về muộn, ít chào hỏi. Bà hỏi con gái người quản lý khu, biết cậu làm "nghề gì đó trên máy tính, làm đêm". Trong đầu bà xếp cậu vào ô "thanh niên sống buông thả", và mỗi lần gặp bà đều nhìn với ánh mắt dè chừng.
Một đêm mưa to, ống nước nhà bà bị vỡ. Con cái ở xa, bà loay hoay không biết gọi ai. Cậu hàng xóm nghe tiếng, sang khoá van, lau sàn, rồi sáng hôm sau gọi thợ quen tới sửa giúp. Lúc ngồi uống trà, bà mới biết cậu làm kỹ sư điều khiển hệ thống cho một công ty nước ngoài, phải làm theo giờ bên kia nên về muộn, và cậu ít chào vì ngại, sợ làm phiền người lớn tuổi.
Câu chuyện quen thuộc này cho thấy ô bà Nga xếp dựa trên vài dấu hiệu vẻ ngoài và một thông tin mơ hồ về nghề. Không có gì trong đó nói về con người cậu. Nếu bà hỏi thêm một câu mở từ đầu, như "Cháu làm việc gì mà về khuya thế, có vất vả không?", có lẽ hai bên đã quen nhau sớm hơn nhiều.
Những ô hay gặp khi vào nhóm mới, nơi làm việc mới
Người mới thì chưa biết gì. Người mới vào nhóm thường bị mặc định là cần được chỉ bảo mọi thứ, dù họ có thể mang theo kinh nghiệm quý từ nơi khác. Hỏi "Ở chỗ cũ, việc này bạn làm thế nào?" giúp nhóm học được từ người mới thay vì chỉ dạy họ.
Người lớn tuổi thì chậm, người trẻ thì non. Hai ô đối xứng này xuất hiện rất sớm khi một nhóm có nhiều thế hệ. Cả hai đều có thể sai với từng người cụ thể, và cả hai khiến nhóm bỏ phí năng lực của thành viên.
Người ít nói thì khó gần. Người im lặng trong những buổi đầu có thể đang quan sát, đang ngại, hoặc đơn giản là cần thời gian. Mời họ nói về một chủ đề họ quen thường mở ra một con người rất khác.
Người có bằng cấp cao thì kiêu. Biết ai đó học cao, người ta có thể giữ khoảng cách vì sợ bị coi thường, trong khi người đó lại mong được đối xử như mọi người. Ô "trí thức kiêu ngạo" cũng là một khuôn mẫu, chỉ theo chiều khác.
Điểm chung. Mỗi ô đều được dựng từ một thông tin lẻ, như tuổi, thâm niên, bằng cấp, mức độ nói nhiều, và được dùng để đoán cả tính cách lẫn năng lực. Cách gỡ giống nhau: hỏi thêm, quan sát việc người đó làm trong vài tuần, rồi mới kết luận.
Khi bạn là người bị xếp vào ô
Ai cũng từng là người bị hỏi quê, hỏi nghề rồi thấy ánh mắt người đối diện thay đổi. Phản ứng tự nhiên là muốn chứng minh mình khác khuôn mẫu, hoặc ngại nói thật về nghề, về quê. Cả hai đều làm cuộc trò chuyện căng thẳng hơn.
Một cách nhẹ nhàng hơn là chủ động kể thêm một chi tiết khiến câu chuyện đi tiếp: "Em làm thợ điện, giờ chủ yếu lắp điện mặt trời cho các nhà xưởng, thích lắm." Chi tiết cụ thể giúp người nghe có thứ để hỏi, thay vì dừng ở ô có sẵn. Bạn không cần thuyết phục ai; chỉ cần cho cuộc trò chuyện thêm một lối đi.
Nếu người đối diện vẫn giữ thái độ coi thường sau khi đã biết thêm về bạn, đó là thông tin về họ, không phải về bạn. Bạn có quyền giữ khoảng cách với những người như vậy, và dành thời gian cho những người nhìn mình bằng việc mình làm.
Cũng nên nhớ rằng chính mình cũng có lúc là người xếp ô. Trải nghiệm bị đóng khung là một lời nhắc tốt: lần tới khi gặp người lạ, mình sẽ hỏi thêm một câu trước khi kết luận. Người từng bị quy chụp thường là người hiểu rõ nhất vì sao một câu hỏi mở lại quan trọng, và có thể làm gương cho người xung quanh trong những cuộc gặp đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Mô hình nội dung khuôn mẫu là gì?
Đây là mô hình do Susan Fiske và cộng sự đề xuất năm 2002: ta đánh giá người khác và các nhóm người theo hai chiều chính là ấm áp và năng lực. Vị trí của một nhóm trên hai chiều này đi kèm những cảm xúc khác nhau như ngưỡng mộ, thương hại, ghen tị, coi thường.
Hỏi quê hỏi nghề khi mới quen có phải là bất lịch sự không?
Không. Đây là những câu hỏi bình thường trong văn hoá Việt. Điều đáng để ý không phải là câu hỏi mà là cách ta dùng câu trả lời: để hiểu người đó hơn, hay để xếp họ vào một ô có sẵn rồi đối xử theo ô đó.
Đánh giá qua lát cắt mỏng có đáng tin không?
Với một số đặc điểm như phong thái, cảm xúc tức thời, ấn tượng nhanh có thể khá gần thực tế. Nhưng với tính cách sâu, năng lực, sự đáng tin, đặc biệt khi ấn tượng dựa trên nhóm của người đó, độ chính xác thấp hơn nhiều so với mức tự tin của người đánh giá.
Làm sao để không bị ấn tượng đầu chi phối khi tuyển người?
Viết tiêu chí trước, hỏi mọi ứng viên cùng bộ câu hỏi, ghi chép câu trả lời thay vì ấn tượng, và đánh giá sau khi đã có đủ thông tin. Những bước này giúp ấn tượng đầu không lấn át dữ liệu thật.
Có nên nói thật nghề nghiệp nếu sợ bị đánh giá?
Đó là lựa chọn của bạn. Nói thật kèm một chi tiết cụ thể về công việc thường giúp người nghe nhìn bạn rõ hơn. Không có nghề nào đáng xấu hổ; nếu ai đó coi thường bạn vì nghề, vấn đề nằm ở cách nhìn của họ.
Dạy trẻ làm quen bạn mới mà không xếp ô thế nào?
Gợi ý con hỏi bạn mới về sở thích, đồ chơi yêu thích, điều bạn ấy giỏi, thay vì hỏi nhà bạn ở đâu, bố mẹ bạn làm gì. Khi con kể về bạn, cha mẹ cũng hỏi về tính cách và việc bạn làm, không hỏi về gia cảnh.