Khuôn mẫu giới là những niềm tin khái quát về việc đàn ông và phụ nữ thường như thế nào và nên như thế nào: ai mạnh mẽ, ai dịu dàng, ai lo kiếm tiền, ai lo chăm sóc, ai hợp với việc gì. Khuôn mẫu giới khác với khác biệt sinh học: nó là phần ý nghĩa xã hội mà con người gắn thêm vào giới tính. Phần lớn khuôn mẫu được học từ rất sớm, trong gia đình, trước khi trẻ đến trường.
Vì được học sớm và học ở nhà, khuôn mẫu giới cũng có thể được gỡ dần từ nhà. Bài này giải thích khái niệm cho rõ (giới và giới tính, khuôn mẫu mô tả và khuôn mẫu chỉ định), trình bày trẻ học khuôn mẫu theo những cơ chế nào theo tâm lý học phát triển, vì sao khuôn mẫu bền đến vậy, và những việc cụ thể cha mẹ, ông bà làm được mà không cần biến gia đình thành lớp học lý thuyết.
Giới tính, giới và khuôn mẫu giới khác nhau thế nào
Trong tiếng Việt, "giới tính" thường được dùng cho đặc điểm sinh học: cơ thể, nội tiết, chức năng sinh sản. "Giới" hay "vai trò giới" chỉ những kỳ vọng xã hội gắn với việc là nam hay nữ: cách ăn mặc, cách cư xử, công việc được coi là phù hợp, vị trí trong gia đình. Phần sinh học thay đổi rất chậm; phần xã hội thay đổi theo thời đại và khác nhau giữa các nền văn hoá. Ví dụ, việc ai đi chợ, ai giữ tiền, ai được học hành từng khác hẳn giữa các thế hệ trong cùng một dòng họ.
Khuôn mẫu giới là bản tóm tắt đơn giản hoá của vai trò giới, được áp lên từng cá nhân. Khi nói "phụ nữ thì cẩn thận", ta lấy một hình ảnh trung bình (có khi không đúng cả ở mức trung bình) và gán nó cho mọi người phụ nữ cụ thể. Giống mọi khuôn mẫu, nó giúp não tiết kiệm công suy nghĩ, nhưng cái giá là bỏ qua khác biệt giữa các cá nhân, vốn lớn hơn nhiều so với khác biệt giữa hai nhóm.
Phân biệt ba khái niệm này giúp cuộc trò chuyện trong gia đình đỡ căng. Không ai phủ nhận khác biệt sinh học. Điều được bàn là những kỳ vọng xã hội nào đang giúp con người sống tốt, và kỳ vọng nào đang bó hẹp họ một cách không cần thiết.
Khuôn mẫu mô tả và khuôn mẫu chỉ định
Khuôn mẫu mô tả. Đây là niềm tin về việc một nhóm "thường là" thế nào: "con gái thường thích màu hồng", "đàn ông thường ít nói". Khi một người không khớp, người quan sát thường chỉ ngạc nhiên.
Khuôn mẫu chỉ định. Đây là niềm tin về việc một nhóm "phải là" thế nào: "con gái phải nết na", "đàn ông phải gánh vác". Khi một người không khớp, họ bị chê, bị trách, bị trừng phạt bằng lời đàm tiếu. Các nhà tâm lý học xã hội phân biệt hai loại này vì chúng gây hậu quả khác nhau: loại chỉ định nặng nề hơn nhiều, vì nó biến khác biệt thành lỗi.
Khuôn mẫu chỉ định ngược. Bên cạnh "phải", còn có "không được": con trai không được chơi búp bê, con gái không được leo trèo. Những điều cấm này thường được duy trì chặt hơn với con trai, một phần vì nam tính bị coi là thứ dễ mất.
Vì sao phân biệt có ích. Khi nhận ra mình đang nói một câu chỉ định, bạn có thể tự hỏi: điều "phải" này có lý do gì ngoài giới tính không? Nếu "phải nết na" thực ra là "phải lịch sự", thì đó là điều nên dạy cho cả con trai lẫn con gái.
Trẻ học khuôn mẫu giới từ khi nào và bằng cách nào
Tâm lý học phát triển cho thấy trẻ nhận ra phân loại nam, nữ từ rất sớm, thường trong khoảng hai, ba năm đầu đời. Lawrence Kohlberg (1966) mô tả quá trình trẻ hiểu rằng giới của mình ổn định, không đổi khi thay quần áo hay cắt tóc, và sau khi hiểu điều đó, trẻ chủ động tìm hiểu "con trai làm gì, con gái làm gì" để cư xử cho đúng nhóm mình. Nói cách khác, trẻ không chỉ bị dạy khuôn mẫu; trẻ tích cực đi tìm nó.
Sandra Bem (1981) đề xuất thuyết lược đồ giới: trẻ xây dựng trong đầu một khung phân loại nam, nữ và dùng nó để sắp xếp mọi thông tin mới, từ đồ chơi, màu sắc tới nghề nghiệp. Khung càng được nhắc tới thường xuyên, trẻ càng dùng nó nhiều. Trẻ lớn lên trong gia đình liên tục nói "con trai thì…", "con gái thì…" có khung giới dày hơn và dùng nó cả ở những chỗ không cần.
Song song, theo hướng học tập xã hội của Albert Bandura, trẻ học bằng quan sát: ai nấu cơm, ai sửa điện, ai quyết chuyện tiền, ai xin lỗi trước khi cãi nhau. Lời dạy của cha mẹ có thể bình đẳng, nhưng nếu việc làm hằng ngày khác lời dạy, trẻ thường tin vào việc làm. Đây là lý do gỡ khuôn mẫu bắt đầu từ cách người lớn sống, không bắt đầu từ bài giảng.
Vì sao khuôn mẫu giới bền đến vậy
Lý do thứ nhất là khuôn mẫu giới được củng cố ở mọi nơi cùng lúc: gia đình, trường học, phim ảnh, quảng cáo, đồ chơi, lời bình của hàng xóm. Một gia đình thay đổi vẫn phải sống giữa môi trường chưa thay đổi. Đó là lý do trẻ có thể về nhà nói "con trai không chơi búp bê đâu" dù cha mẹ chưa bao giờ nói thế.
Lý do thứ hai là khuôn mẫu tự xác nhận. Khi tin con gái khéo tay, người lớn giao việc khéo tay cho con gái nhiều hơn, con gái thực hành nhiều hơn nên khéo hơn thật, và niềm tin ban đầu có vẻ được chứng minh. Nhà xã hội học Robert Merton gọi cơ chế này là lời tiên tri tự ứng nghiệm. Nhìn vào kết quả, người ta quên mất rằng chính kỳ vọng đã tạo ra kết quả.
Lý do thứ ba là khuôn mẫu giới gắn với bản sắc. Với nhiều người, câu hỏi "đàn ông có nên vào bếp" không phải câu hỏi về nấu ăn mà về "mình là ai". Thay đổi khuôn mẫu vì thế không thể làm bằng tranh luận đúng sai, mà cần thời gian, trải nghiệm mới và sự tôn trọng với người đang thay đổi.
Lý do thứ tư là khuôn mẫu giới thường được đóng gói dưới dạng lời khen và lời dặn yêu thương, nên người nói lẫn người nghe ít khi thấy cần xem lại. Một câu "con gái nhà mình đảm đang quá" mang theo niềm tự hào thật của người lớn; vì thế, muốn đổi, cần giữ được niềm tự hào đó và chỉ đổi phần ràng buộc đi kèm.
Khi người lớn trong nhà giữ quan niệm cũ
Gỡ khuôn mẫu giới trong gia đình nhiều thế hệ hiếm khi suôn sẻ. Ông bà có thể thấy lạ khi cháu trai được dạy nấu cơm, cô chú có thể trêu khi bố đi họp phụ huynh thay mẹ. Những phản ứng này thường không xuất phát từ ác ý, mà từ một thế giới quan được hình thành khi các vai trò giới còn rất rõ ràng và cuộc sống ít lựa chọn hơn.
Ba nguyên tắc giữ hoà khí
Thứ nhất, tách người khỏi quan niệm: có thể không đồng ý với câu "con gái học vừa thôi" mà vẫn biết ơn bà đã thức đêm trông cháu. Thứ hai, nói bằng việc cụ thể thay vì bằng lý thuyết: "bố để cháu tự xếp quần áo, cháu thích lắm" dễ nghe hơn "bình đẳng giới là…". Thứ ba, chọn trận: không cần phản ứng với mọi câu nói, chỉ cần giữ vững những nguyên tắc chính trong cách nuôi con của mình.
Khi cần nói thẳng, người con ruột nên là người nói với cha mẹ mình, không để con dâu hay con rể đứng ra. Cách này giảm nguy cơ một câu chuyện về khuôn mẫu giới biến thành mâu thuẫn giữa hai bên gia đình.
Khuôn mẫu giới hay gặp trong gia đình và cách nói khác
Những câu dưới đây rất quen trong gia đình Việt. Cột giữa chỉ ra trẻ có thể học được gì từ câu đó, cột cuối là cách nói giữ được ý dạy mà bớt khuôn:
| Câu quen thuộc | Trẻ học được gì | Cách nói khác |
|---|---|---|
| "Con gái phải ngồi cho nết na" | Phép lịch sự là chuyện của con gái | "Ngồi ăn với người lớn thì mình ngồi ngay ngắn con nhé" (nói với mọi trẻ) |
| "Con trai thì phải mạnh mẽ, không được nhõng nhẽo" | Cảm xúc của con trai không được chấp nhận | "Con đang mệt à? Nói với mẹ con cần gì" |
| "Con gái lại đây phụ mẹ dọn mâm, con trai ra chơi đi" | Việc nhà phân theo giới | "Hai đứa, một đứa dọn bát, một đứa lau bàn" |
| "Đồ chơi này của con gái, không mua" | Sở thích có giới tính | "Con thích món này vì sao? Mình xem nó chơi thế nào" |
| "Việc này để bố làm, đàn ông mới làm được" | Kỹ năng gắn với giới | "Bố làm, con xem rồi lần sau con thử" |
Không cần sửa mọi câu ngay lập tức. Chọn một hai câu hay nói nhất trong nhà mình và đổi trước. Trẻ nhạy với sự thay đổi lặp lại hơn là với một lần giải thích dài.
Gỡ khuôn mẫu giới từ trong gia đình: những việc làm được ngay
Các bước dưới đây không đòi hỏi kiến thức chuyên môn. Chúng dựa vào nguyên lý chung: trẻ học từ việc người lớn làm, từ những gì được khen chê, và từ việc được thử nhiều thứ:
- Chia việc nhà theo việc, không theo giới. Cả con trai và con gái cùng làm mọi loại việc phù hợp tuổi. Bố mẹ cũng đổi việc cho nhau thỉnh thoảng để trẻ thấy ai cũng làm được.
- Khen hành vi, không khen theo giới. Thay "con gái ngoan quá" bằng "con giúp em dọn đồ chơi, mẹ thấy con chu đáo". Lời khen cụ thể dạy giá trị, lời khen theo giới dạy khuôn.
- Để trẻ thử nhiều loại đồ chơi, trò chơi. Không cần ép trẻ chơi trái sở thích, chỉ cần không cấm vì giới.
- Trò chuyện khi gặp khuôn mẫu trên phim, quảng cáo. Một câu hỏi nhẹ như "sao trong quảng cáo này chỉ có mẹ giặt đồ nhỉ?" giúp trẻ tập nhìn ra khuôn mẫu.
- Nói chuyện với ông bà bằng sự tôn trọng. Ông bà lớn lên trong khuôn mẫu khác. Cảm ơn sự chăm sóc trước, rồi nhờ cụ thể: "bà cho cháu trai phụ bà nhặt rau nhé".
- Nhận và sửa khi mình lỡ lời. Người lớn cũng mang khuôn mẫu. Sửa lại trước mặt con là bài học quý hơn mọi lời giảng.
Mục tiêu không phải tạo ra trẻ "không có giới", mà là để mỗi đứa trẻ được lớn lên theo sở thích và khả năng của chính mình, không bị khuôn mẫu chọn thay.
Câu hỏi thường gặp
Khuôn mẫu giới có phải chỉ là chuyện của phụ nữ không?
Không. Khuôn mẫu giới áp lên cả nam và nữ, và lên cả những người không vừa khuôn nào. Đàn ông bị khuôn mẫu "phải mạnh mẽ, phải kiếm tiền" cũng chịu thiệt như phụ nữ bị khuôn mẫu "phải lo việc nhà". Gỡ khuôn mẫu giới có lợi cho cả hai giới.
Khác biệt giữa nam và nữ là do sinh học hay do xã hội?
Có cả hai, và mức độ đóng góp khác nhau tuỳ đặc điểm. Phần lớn các đặc điểm tâm lý được đo cho thấy nam và nữ giống nhau nhiều hơn khác nhau, và khác biệt giữa các cá nhân trong cùng giới lớn hơn khác biệt giữa hai giới. Khuôn mẫu thường phóng đại khác biệt hơn những gì bằng chứng cho thấy.
Con trai thích chơi búp bê thì cha mẹ có nên lo không?
Không có lý do để lo. Chơi búp bê giúp trẻ tập chăm sóc, tưởng tượng, đóng vai, những kỹ năng có ích cho mọi người. Sở thích đồ chơi thời nhỏ không quyết định tính cách hay tương lai của trẻ. Điều đáng lo hơn là trẻ bị chê cười vì sở thích của mình.
Ông bà hay nói "con trai thì phải…" thì có nên sửa trước mặt cháu không?
Nên tránh sửa ông bà trước mặt cháu theo kiểu phản bác, vì dễ làm ông bà phật ý. Bạn nên nói chuyện riêng với ông bà sau, hoặc nói thêm với cháu một câu nhẹ nhàng mà không phủ nhận ông bà, ví dụ "con trai hay con gái thì cũng được buồn".
Có phải gỡ khuôn mẫu giới là bắt con trai và con gái giống hệt nhau không?
Không. Gỡ khuôn mẫu là để trẻ không bị giới hạn vì giới tính, không phải xoá mọi khác biệt. Một bé gái vẫn có thể thích váy, một bé trai vẫn có thể thích bóng đá; điều quan trọng là đó là lựa chọn của trẻ, và trẻ không bị chê khi chọn khác.
Ở tuổi nào nên bắt đầu nói chuyện với con về khuôn mẫu giới?
Không cần đợi tuổi nào cụ thể. Với trẻ nhỏ, việc làm của người lớn và cách khen chê quan trọng hơn lời giải thích. Từ khi trẻ đi học và bắt đầu nói "con gái không được…", cha mẹ có thể hỏi lại nhẹ nhàng "ai nói với con thế?" để mở cuộc trò chuyện.