Tranh cãi trên mạng hiếm khi gỡ được định kiến vì nó diễn ra trước khán giả, biến quan điểm thành chuyện thể diện, đặt người ta vào thế phòng thủ bản sắc, và dùng một hình thức (bình luận ngắn, không giọng nói, không nét mặt) dễ bị hiểu theo nghĩa tệ nhất. Người tham gia thường rời cuộc tranh cãi với niềm tin cũ còn chắc hơn, và với ấn tượng xấu hơn về phía bên kia.
Nhưng điều đó không có nghĩa là định kiến không thể thay đổi qua trò chuyện. Nghiên cứu cho thấy một số cách trò chuyện, thường là riêng tư, chậm, có lắng nghe và có chuyện kể thật, có tác dụng rõ hơn nhiều. Bài này giải thích bốn lý do tranh cãi trên mạng kém hiệu quả, điều nghiên cứu về đổi quan điểm thật sự cho thấy, vì sao đổi ý không phải là thua, và cách trò chuyện có ích hơn.
Bốn lý do tranh cãi trên mạng kém hiệu quả
Có khán giả. Khi tranh luận công khai, người ta không chỉ nói với người đối diện mà còn nói trước cả một đám đông. Một nghiên cứu kinh điển của Morton Deutsch và Harold Gerard (1955) cho thấy khi người ta đã tuyên bố công khai một nhận định, họ khó đổi ý hơn so với khi chỉ giữ nhận định ấy cho riêng mình. Rút lại ý kiến trước đám đông là mất mặt.
Đụng vào bản sắc. Khi một định kiến gắn với nhóm mình thuộc về, phản bác nó có cảm giác như phản bác cả nhóm, cả con người mình. Người ta không còn bảo vệ một ý kiến mà bảo vệ chính mình, và lúc đó lý lẽ ít còn chỗ.
Hình thức méo. Bình luận ngắn, không có giọng nói và nét mặt, dễ bị đọc theo nghĩa tệ nhất. Một câu hỏi thật lòng có thể bị hiểu là mỉa mai; một lời chỉnh nhẹ có thể bị hiểu là xúc phạm. Hiểu lầm chồng hiểu lầm, cuộc trò chuyện leo thang.
Mục tiêu lệch. Phần lớn người tham gia tranh cãi trên mạng muốn thắng hoặc muốn được khán giả ủng hộ, không phải muốn hiểu người kia. Khi cả hai bên cùng muốn thắng, không ai có lý do để nghe.
Hiệu ứng phản tác dụng: có thật nhưng hiếm hơn người ta tưởng
Năm 2010, Brendan Nyhan và Jason Reifler công bố nghiên cứu cho thấy trong một số trường hợp, đưa thông tin đính chính cho người tin vào một thông tin sai lại khiến họ tin thông tin sai mạnh hơn. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng phản tác dụng và lan truyền rộng như một lời giải thích vì sao tranh luận vô ích.
Các nghiên cứu lặp lại quy mô lớn sau đó cho bức tranh khác: hiệu ứng phản tác dụng hiếm gặp hơn nhiều so với lúc đầu tưởng. Phần lớn người ta có điều chỉnh niềm tin một chút về phía thông tin đúng khi được đính chính, dù thái độ sâu xa hơn ít thay đổi. Chính các tác giả ban đầu cũng tham gia vào việc xem xét lại kết luận này.
Điều đó có nghĩa là thông tin không vô ích, nhưng nó không đủ. Người ta có thể chấp nhận một sự kiện cụ thể mà vẫn giữ khuôn mẫu chung, vì khuôn mẫu gắn với cảm xúc, bản sắc và quan hệ chứ không chỉ với dữ kiện. Đó là lý do một chuỗi bình luận đầy số liệu thường không làm ai đổi thái độ, trong khi một cuộc trò chuyện ấm áp có khi làm được.
Điều nghiên cứu về đổi quan điểm cho thấy: đối thoại riêng và lắng nghe
Năm 2016, David Broockman và Joshua Kalla công bố trên tạp chí Science một thử nghiệm thực địa ở Mỹ: những người đi gõ cửa từng nhà, trò chuyện khoảng mười phút với cư dân về định kiến với một nhóm thiểu số. Thay vì đưa lý lẽ, họ mời người đối diện kể lại một lần chính mình bị đối xử không công bằng, rồi cùng nghĩ xem người thuộc nhóm thiểu số kia có thể cảm thấy thế nào. Thái độ của người được trò chuyện cải thiện rõ so với nhóm đối chứng, và còn giữ được sau nhiều tháng.
Nghiên cứu này có một câu chuyện phía sau đáng nhắc: trước đó, một bài báo cùng chủ đề đã gây tiếng vang nhưng bị rút lại vì dữ liệu giả, và chính Broockman, Kalla cùng cộng sự là những người phát hiện ra sai phạm khi cố lặp lại nó. Nghiên cứu năm 2016 của họ được thiết kế chặt chẽ hơn và cho thấy ý tưởng ban đầu vẫn có cơ sở, dù bằng một dữ liệu hoàn toàn khác.
Từ đây có thể rút ra vài nguyên tắc: trò chuyện riêng, không khán giả; lắng nghe nhiều hơn nói; mời người kia kết nối với trải nghiệm của chính họ; và không phán xét. Những nguyên tắc này đi ngược hoàn toàn với hình thức tranh cãi điển hình trên mạng.
Đổi quan điểm có phải là thua không
Một lý do lớn khiến người ta giữ định kiến dù đã thấy bằng chứng ngược lại là cảm giác đổi ý đồng nghĩa với thua, với thừa nhận mình đã sai, đã kém. Cảm giác này mạnh hơn khi có người chứng kiến, và mạnh hơn nữa khi người kia tỏ ra đắc thắng.
Nghiên cứu về tự khẳng định của Geoffrey Cohen, Joshua Aronson và Claude Steele (2000) gợi ý một lối ra: khi người ta được nhắc về những giá trị quan trọng khác của mình trước khi tiếp nhận thông tin trái chiều, họ ít phòng thủ hơn và cởi mở hơn với thông tin đó. Lý do là lòng tự trọng của họ đã được đảm bảo ở chỗ khác, nên một quan điểm sai không còn đe doạ toàn bộ con người họ.
Ứng dụng trong đời thường là: khi muốn ai đó nhìn lại một định kiến, đừng đặt họ vào thế chọn giữa giữ ý và giữ thể diện. Ghi nhận điều tốt ở họ, như sự quan tâm tới gia đình, sự chăm chỉ, trước khi bàn chuyện khác biệt. Và khi họ đổi ý, dù chỉ một chút, đón nhận bằng sự trân trọng chứ không bằng câu "thấy chưa". Còn với chính mình, nhớ rằng đổi ý khi có lý do tốt là dấu hiệu của suy nghĩ trưởng thành, không phải của thua cuộc.
Tranh cãi và trò chuyện: hai cách nói về một định kiến
Bảng dưới so sánh hai cách tiếp cận cùng một tình huống: một người quen nói một câu quy chụp.
| Khía cạnh | Tranh cãi | Trò chuyện |
|---|---|---|
| Nơi diễn ra | Công khai, có khán giả | Riêng tư, một một |
| Mục tiêu | Chứng minh mình đúng | Hiểu vì sao họ nghĩ vậy, mở một góc nhìn |
| Câu mở đầu | "Anh sai rồi, đây là số liệu" | "Anh gặp chuyện gì mà nghĩ vậy?" |
| Tỷ lệ nói, nghe | Nói nhiều hơn nghe | Nghe nhiều hơn nói |
| Công cụ chính | Lý lẽ, bằng chứng, bắt lỗi | Câu hỏi, chuyện kể thật, sự đồng cảm |
| Khi người kia nhích một chút | "Thấy chưa, mình nói đúng mà" | "Cảm ơn anh đã nghe, mình nói chuyện tiếp lúc khác nhé" |
| Kết quả thường gặp | Cả hai giữ ý cũ chặt hơn | Có khi chưa đổi gì, nhưng cửa còn mở |
Trò chuyện không có nghĩa là đồng ý hay bỏ qua. Bạn vẫn nói rõ được rằng mình nghĩ khác. Khác biệt nằm ở chỗ bạn nói để được nghe, chứ không nói để thắng.
Các bước một cuộc trò chuyện có ích hơn
Khi muốn trò chuyện với một người quen về một định kiến họ đã nói, thử theo các bước sau:
- Chọn lúc riêng, cả hai đều thoải mái, không ai đang vội hay đang giận.
- Mở đầu bằng câu hỏi thật lòng về trải nghiệm của họ: "Anh có chuyện gì với người ở đó à?"
- Lắng nghe hết, không ngắt lời, không phản bác ngay. Ghi nhận phần cảm xúc có thật: "Gặp chuyện đó thì bực thật."
- Kể một trải nghiệm thật của mình hoặc người mình quen, liên quan tới nhóm đó, mà không biến nó thành bằng chứng phản bác.
- Mời họ nghĩ từ góc khác: "Nếu người ta nói vậy về quê mình, anh thấy sao?"
- Dừng lại trước khi cuộc trò chuyện thành tranh cãi. Không cần kết luận hôm nay; một hạt giống là đủ.
Những bước này đòi hỏi kiên nhẫn và không phải lúc nào cũng thành công. Nhưng chúng tránh được điều tệ nhất của tranh cãi: đẩy người kia vào góc, khiến họ bám chặt hơn vào điều họ vốn chỉ nghĩ thoáng qua.
Một tình huống giả định: bình luận dưới bài đăng của người quen
Anh Minh, nhân vật giả định, thấy một người bạn cũ đăng bài chê bai người ở một vùng sau một chuyến công tác không vui. Dưới bài đã có vài chục bình luận, một nửa hùa theo, một nửa phản bác gay gắt, hai bên bắt đầu gọi nhau bằng những từ nặng nề. Anh Minh quen cả người bạn lẫn vài đồng nghiệp ở vùng đó, và thấy khó chịu.
Anh cân nhắc viết một bình luận dài phân tích vì sao khái quát cả vùng là sai, kèm vài số liệu. Rồi anh nhớ rằng người bạn đang ở trước hàng chục người, đang bị chỉ trích, và gần như hẳn là sẽ phòng thủ. Anh chọn nhắn riêng: "Chuyến đi vừa rồi gặp chuyện gì mà cậu bực thế? Mình có mấy đồng nghiệp ở đó, chắc cậu gặp đúng người không ra gì rồi."
Người bạn kể lại chuyện bị một tài xế lừa tiền. Anh Minh nghe hết, đồng cảm, rồi kể về người đồng nghiệp từng giúp mình lúc ốm. Cuối cuộc trò chuyện, người bạn nói: "Ừ, chắc mình viết hơi quá." Hôm sau, bài đăng được sửa lại, bỏ phần quy cho cả vùng. Không có tranh cãi nào thắng, nhưng một định kiến đã nhích đi một chút, nhờ một cuộc trò chuyện riêng, có lắng nghe, có chuyện kể thật.
Khi nào nên dừng, và khi nào không nên tham gia
Không phải ai cũng sẵn sàng trò chuyện, và không phải mọi cuộc trò chuyện đều đáng theo đuổi. Nếu người kia cố ý khiêu khích, dùng lời lẽ xúc phạm, hoặc chỉ muốn tranh thắng thua, tiếp tục chỉ làm cả hai mệt mỏi. Dừng lại là quyền của bạn, và không có nghĩa là bạn chịu thua.
Trên mạng, những tài khoản chuyên đăng nội dung gây chia rẽ thường sống nhờ tương tác, kể cả tương tác phản đối. Không bình luận, dùng chức năng báo cáo với nội dung xúc phạm, và chặn khi cần thường hiệu quả hơn bất kỳ lời phản bác nào. Một bình luận ngắn, bình tĩnh dành cho những người đọc im lặng có giá trị hơn mười bình luận dài dành cho người không muốn nghe.
Cuối cùng, nhớ giữ sức cho mình. Liên tục tranh luận về những chủ đề chạm tới bản sắc, nhất là khi bạn thuộc nhóm bị nhắm tới, có thể rất mệt. Tạm rời mạng xã hội, trò chuyện với những người hiểu mình, và dành năng lượng cho những cuộc trò chuyện ngoài đời có khả năng tạo khác biệt thật là những lựa chọn đáng cân nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Vậy có nên đính chính thông tin sai trên mạng không?
Nên, nhưng với mục tiêu đúng. Một lời đính chính ngắn, có nguồn, giọng bình tĩnh giúp những người đọc im lặng có thông tin chính xác. Đừng kỳ vọng nó làm người đăng bài đổi ý, và đừng sa vào chuỗi tranh cãi kéo dài phía dưới.
Nói chuyện riêng với người thân về định kiến của họ có cần chuẩn bị gì không?
Nên chuẩn bị tinh thần lắng nghe nhiều hơn nói, chọn lúc thoải mái, và có sẵn một câu chuyện thật để kể. Đặt mục tiêu nhỏ: không phải để họ đổi ý ngay, mà để họ nghe một góc nhìn khác. Kiên nhẫn qua nhiều lần trò chuyện thường hiệu quả hơn một lần thuyết phục.
Nếu chính mình nhận ra mình đã sai trong một cuộc tranh cãi thì nên làm gì?
Nói thẳng là mình đã nghĩ lại, ngắn gọn, không cần biện minh dài. Ví dụ: "Mình đọc thêm và thấy mình nói chưa đúng, cảm ơn bạn." Điều này hiếm gặp trên mạng nên thường được tôn trọng, và là tấm gương tốt cho những người đang theo dõi.
Tranh luận trực tiếp có tốt hơn tranh luận trên mạng không?
Thường tốt hơn vì có giọng nói, nét mặt, ít khán giả hơn, dễ hiểu đúng ý nhau. Nhưng nếu vẫn giữ tâm thế tranh thắng thua, tranh luận trực tiếp cũng dễ leo thang. Điều quan trọng là cách tiếp cận: hỏi, nghe, kể, thay vì bắt lỗi.
Có phải định kiến của người lớn tuổi khó thay đổi hơn không?
Không có cơ sở để khẳng định chung như vậy; nói thế chính là một khuôn mẫu về tuổi. Mỗi người thay đổi theo nhịp riêng, tuỳ trải nghiệm và mối quan hệ. Với người thân lớn tuổi, sự tôn trọng và những câu chuyện thật từ người họ thương thường mở được nhiều cánh cửa.
Mình mệt vì phải giải thích hoài với mọi người, có sao không nếu thôi không giải thích?
Hoàn toàn bình thường và chính đáng. Không ai có nghĩa vụ phải giáo dục người khác mọi lúc, nhất là khi mình là người bị định kiến. Nghỉ ngơi, chọn những cuộc trò chuyện đáng giá, và để người khác, kể cả những đồng minh, cùng chia sẻ việc này.