Khoảng cách thế hệ trong gia đình là khi ông bà và con cháu, dù yêu thương nhau, ngày càng ít hiểu nhau: ít chuyện chung, khác nhịp sống, và mỗi bên giữ một hình ảnh rập khuôn về bên kia. Ông bà nghĩ con cháu "chỉ biết điện thoại", con cháu nghĩ ông bà "cổ hủ, không hiểu gì". Hai khuôn mẫu này nuôi nhau và làm khoảng cách rộng thêm.
Nguyên nhân không chỉ là tuổi. Nhịp sống đô thị, việc con cháu đi làm, đi học xa, nhà ở tách riêng, cách giải trí khác nhau làm thời gian ở cạnh nhau ít đi. Khi tiếp xúc ít và hời hợt, khuôn mẫu thay chỗ cho hiểu biết thật.
Bài viết giải thích cơ chế của khoảng cách, những điều tâm lý học xã hội cho biết về loại tiếp xúc làm giảm định kiến, và các cách nối lại cụ thể cho gia đình sống chung lẫn gia đình ở xa.
Vì sao các thế hệ trong nhà ngày càng xa nhau
Ít thời gian chung thật sự. Sống cùng nhà không có nghĩa là có thời gian cùng nhau. Bố mẹ đi làm, con đi học, ông bà ở nhà; bữa cơm có thể là lúc duy nhất cả nhà ngồi cạnh nhau, và đôi khi mỗi người một màn hình.
Khác nhịp sống và thói quen. Ông bà dậy sớm, ngủ sớm; người trẻ thức khuya. Giờ rảnh của hai bên lệch nhau, nên những cuộc trò chuyện dài hiếm khi có dịp.
Khác nguồn thông tin và giải trí. Mỗi thế hệ có những chương trình, bài hát, từ ngữ, mối quan tâm riêng. Không có điểm chung để bắt đầu câu chuyện thì câu chuyện dừng ở "ăn cơm chưa".
Đổi vai trò trong gia đình. Trước đây ông bà là nguồn kinh nghiệm chính về làm ăn, nuôi con. Ngày nay người trẻ tra cứu trên mạng nhiều hơn hỏi ông bà. Khi vai trò "người dạy" mất đi mà không có vai trò mới thay thế, người cao tuổi dễ thấy mình thừa.
Khuôn mẫu hai chiều. Mỗi bên nhìn bên kia qua nhãn. Một câu nói vụng của ông bà bị đọc thành "cổ hủ", một lần cháu mải điện thoại bị đọc thành "vô tâm". Nhãn khiến người ta thôi cố gắng hiểu.
Khoảng cách địa lý. Con cháu ra thành phố, ra nước ngoài; ông bà ở quê. Liên lạc thưa dần, mỗi cuộc gọi ngắn và nặng nghi thức.
Tiếp xúc thế nào thì mới gần nhau hơn
Năm 1954, Gordon Allport đề xuất giả thuyết tiếp xúc: tiếp xúc giữa các nhóm có thể làm giảm định kiến, nhưng không phải tiếp xúc nào cũng có tác dụng. Ông nêu một số điều kiện thuận lợi: hai bên có vị thế ngang nhau trong tình huống tiếp xúc, cùng hướng tới một mục tiêu chung, hợp tác thay vì cạnh tranh, và được người có uy tín ủng hộ.
Thomas Pettigrew và Linda Tropp (2006) phân tích gộp hơn năm trăm nghiên cứu và kết luận rằng tiếp xúc nói chung làm giảm định kiến, kể cả khi không đủ các điều kiện của Allport, nhưng hiệu quả mạnh hơn khi có các điều kiện đó. Phần lớn nghiên cứu là về định kiến giữa các nhóm xã hội, nhưng nguyên lý áp dụng được cho các thế hệ trong gia đình.
Áp vào gia đình, điều này giải thích vì sao sống chung chưa đủ. Tiếp xúc kiểu ông bà ngồi xem tivi, cháu ngồi bấm điện thoại cạnh nhau không đáp ứng điều kiện nào. Tiếp xúc kiểu một bên ra lệnh, một bên nghe, cũng không có vị thế ngang nhau. Tiếp xúc thực sự gắn kết là khi hai bên cùng làm một việc, mỗi người đóng góp phần mình giỏi, và được người lớn trong nhà khuyến khích.
Ví dụ: ông và cháu cùng sửa chiếc xe đạp, ông biết cách căn chỉnh, cháu tìm video hướng dẫn thay linh kiện. Bà và cháu gái cùng nấu một món cho ngày giỗ, bà giữ công thức, cháu chụp lại và ghi chép. Trong những việc như vậy, mỗi người vừa dạy vừa học, và khuôn mẫu về nhau tự nhiên lỏng ra.
Khuôn mẫu hai chiều và điều thường bị bỏ qua
Bảng dưới đặt những nhận xét ông bà và con cháu hay có về nhau cạnh phần sự thật mà nhận xét đó che mất.
| Khuôn mẫu | Ai hay nghĩ vậy | Điều thường bị bỏ qua |
|---|---|---|
| "Bọn trẻ chỉ biết điện thoại." | Ông bà | Điện thoại là nơi người trẻ học, làm việc, giữ liên lạc với bạn bè; đó là thế giới họ sống, không chỉ là trò chơi. |
| "Ông bà cổ hủ, nói không nghe." | Con cháu | Nhiều lời khuyên của ông bà xuất phát từ những trải nghiệm thật mà người trẻ chưa có; cái cũ không đồng nghĩa với cái sai. |
| "Trẻ bây giờ không biết kính trên nhường dưới." | Ông bà | Cách thể hiện tôn trọng đổi theo thời đại; người trẻ có thể ít nói lời lễ phép theo kiểu cũ nhưng vẫn quan tâm theo cách khác. |
| "Ông bà không hiểu chuyện của mình đâu." | Con cháu | Ông bà từng trải qua tuổi trẻ, tình yêu, lo âu nghề nghiệp; chi tiết khác nhưng cảm xúc thường quen thuộc. |
| "Nói ra chỉ thêm cãi nhau." | Cả hai | Cãi nhau thường xảy ra khi bàn chuyện đúng sai; kể chuyện và hỏi chuyện thì ít khi dẫn tới tranh cãi. |
Khuôn mẫu nào cũng có một phần dựa trên trải nghiệm thật, nhưng khi trở thành nhãn dán cho cả thế hệ, nó ngăn người ta nhìn thấy người thân cụ thể trước mặt.
Nối lại khi sống chung một nhà
Những gợi ý dưới đây không cần thời gian dài hay chi phí; điều cần là sự đều đặn.
- Giữ một bữa ăn không màn hình mỗi tuần: không cần mọi bữa, chỉ một bữa cả nhà thống nhất cất điện thoại, tắt tivi.
- Hỏi chuyện đời của ông bà: "Hồi bằng tuổi con, ông làm gì?", "Bà gặp ông thế nào?". Người cao tuổi thường thích kể nhưng ít khi được hỏi.
- Cùng làm một việc có kết quả: nấu món ăn, làm vườn, sửa đồ, gói bánh ngày Tết. Việc chung tạo chuyện chung.
- Đổi vai thầy trò: cháu dạy ông bà một việc trên điện thoại, ông bà dạy cháu một kỹ năng của mình. Mỗi bên vừa là người dạy vừa là người học.
- Đưa ông bà vào thế giới của mình: kể về công việc, bạn bè, cho xem một video mình thích. Ông bà không cần hiểu hết, chỉ cần được mời vào.
- Cha mẹ làm cầu nối: cha mẹ là thế hệ giữa, có thể tạo dịp và nói tốt về ông bà trước mặt con, nói tốt về con trước mặt ông bà.
Khi có bất đồng về cách nuôi dạy cháu, một nguồn căng thẳng lớn trong gia đình nhiều thế hệ, nên để cha mẹ trao đổi riêng với ông bà, tránh tranh luận trước mặt trẻ.
Khi con cháu ở xa: giữ kết nối không chỉ bằng nghi thức
Với gia đình có con cháu làm ăn, học tập xa, khoảng cách địa lý dễ biến mối quan hệ thành những cuộc gọi chào hỏi ngày lễ. Vài cách giúp liên lạc có nội dung hơn:
Gọi ngắn nhưng đều thay vì gọi dài nhưng thưa. Năm phút mỗi vài ngày giữ được mạch chuyện tốt hơn một giờ mỗi tháng. Gọi có chuyện cụ thể: hỏi ông bà về một món ăn muốn nấu, một chuyện trong họ, kể một việc vừa xảy ra ở chỗ làm. Câu hỏi "ông bà khoẻ không" chỉ mở đầu, không nên là toàn bộ cuộc gọi.
Gửi ảnh, video đời thường chứ không chỉ ảnh dịp đặc biệt: bữa sáng, đường đi làm, con mèo nhà hàng xóm. Người ở nhà thấy mình được tham gia vào cuộc sống hằng ngày của con cháu.
Hướng dẫn ông bà dùng công cụ một lần cho kỹ, ghi các bước ra giấy chữ to, và để ông bà tự gọi, tự gửi ảnh. Khi ông bà có thể chủ động liên lạc, mối quan hệ hai chiều hơn.
Khi về thăm, dành thời gian cho việc chung hơn là cho những bữa tiệc đông người. Một buổi sáng cùng ông đi chợ có khi đáng nhớ hơn ba ngày đầy khách khứa.
Đừng biến khoảng cách thế hệ thành một khuôn mẫu khác
Cụm từ "khoảng cách thế hệ" đôi khi được dùng như một lời giải thích sẵn cho mọi bất đồng: ông bà và cháu cãi nhau là "do khác thế hệ", vậy thôi. Lời giải thích đó tiện, nhưng nó che đi những nguyên nhân cụ thể hơn như tính cách, hoàn cảnh, một chuyện cũ chưa nói ra.
Nhiều gia đình có ông bà và cháu rất hợp nhau, thậm chí hợp hơn cha mẹ và con. Nhiều ông bà học dùng mạng xã hội nhanh hơn con cháu tưởng. Coi khoảng cách thế hệ là định mệnh khiến người ta thôi cố gắng ngay từ đầu.
Cách nghĩ hữu ích hơn là: khác biệt giữa các thế hệ là có thật, nhưng nó là điểm xuất phát của cuộc trò chuyện, không phải kết luận. Mỗi người trong gia đình là một cá nhân, không phải đại diện của "thế hệ ông bà" hay "thế hệ cháu".
Nếu khoảng cách đã thành xung đột kéo dài, ví dụ quan hệ căng thẳng nhiều năm, những chuyện cũ gây tổn thương, có thể cần một người trung gian tin cậy hoặc chuyên gia tư vấn gia đình giúp các bên nói chuyện.
Bữa cơm ba thế hệ: tình huống giả định
Gia đình anh Phúc (giả định) sống chung ba thế hệ ở Cần Thơ. Bữa tối nào cũng đủ mặt, nhưng ông nội xem thời sự, hai đứa cháu cúi vào điện thoại, vợ chồng anh bàn chuyện tiền học. Ông hay buông một câu "trẻ con bây giờ chẳng nói chuyện với ai", cháu lớn đáp lại trong đầu "ông thì có hiểu gì chuyện của cháu đâu". Không ai giận ai, nhưng cũng không ai thật sự nói chuyện với nhau.
Một thay đổi nhỏ
Anh Phúc thử một việc: mỗi tối Chủ nhật, cả nhà không xem tivi, và mỗi người kể một chuyện trong tuần. Tuần đầu gượng gạo. Đến tuần thứ ba, cháu lớn kể chuyện bị bạn chê bài thuyết trình; ông kể hồi trẻ ông run thế nào khi lần đầu phát biểu ở hợp tác xã, và cách ông tập trước gương. Cháu bật cười, rồi hỏi thêm.
Điều thay đổi
Không có lời khuyên nào đặc biệt. Điều thay đổi là mỗi bên thấy người kia là một con người có chuyện riêng, không chỉ là đại diện của "thế hệ cũ" hay "thế hệ mới". Những khuôn mẫu không biến mất ngay, nhưng câu "trẻ con bây giờ" của ông thưa dần.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà và cháu không có chuyện gì chung để nói thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ việc chung thay vì chuyện chung: nấu một món, chăm cây, xem lại album ảnh cũ. Trong lúc làm, câu chuyện tự đến. Album ảnh đặc biệt hiệu quả vì mỗi bức ảnh mở ra một câu chuyện ông bà muốn kể.
Ông bà hay chê cách sống của cháu thì cháu nên phản ứng thế nào?
Nghe phần lo lắng đằng sau lời chê, đáp ngắn và bình tĩnh, ví dụ "cháu hiểu bà lo, cháu sẽ cẩn thận". Không cần tranh luận đúng sai mỗi lần. Nếu lời chê lặp lại về một chuyện quan trọng, chọn lúc yên tĩnh để giải thích lựa chọn của mình.
Trẻ nhỏ không muốn về quê thăm ông bà thì làm sao?
Hỏi lý do cụ thể: chán vì không có gì làm, ngại vì không quen, hay vì một chuyện nào đó. Chuẩn bị trước những việc trẻ có thể làm cùng ông bà ở quê. Tránh ép buộc hay so sánh với anh chị em, vì như vậy chuyến thăm thành nghĩa vụ nặng nề.
Có nên sống chung nhiều thế hệ để gần nhau hơn?
Sống chung có lợi về hỗ trợ lẫn nhau nhưng cũng có thể gây căng thẳng nếu không gian chật, ranh giới không rõ. Mỗi gia đình có điều kiện khác. Điều quan trọng hơn hình thức ở chung hay riêng là chất lượng thời gian bên nhau và sự tôn trọng lẫn nhau.
Khoảng cách thế hệ ngày nay có lớn hơn trước không?
Rất khó đo chính xác. Tốc độ thay đổi công nghệ và lối sống khiến khác biệt dễ thấy hơn, nhưng mỗi thời đại đều có cảm giác thế hệ sau khác hẳn thế hệ trước. Thay vì so lớn nhỏ, nên tập trung vào cách nối lại trong chính gia đình mình.