Thay đổi thái độ với người cao tuổi bắt đầu từ những thói quen rất nhỏ: nói chuyện trực tiếp với họ thay vì qua con cháu, hỏi trước khi giúp, để họ tự quyết chuyện của mình, và bỏ những câu đùa coi tuổi già là đáng chê. Phần lớn những hành vi gây tổn thương không xuất phát từ ác ý, mà từ một khuôn mẫu ngầm rằng người già yếu, chậm, cần được làm thay.
Văn hoá Việt Nam đề cao kính lão. Nhưng kính lão kiểu "mời ngồi chỗ trang trọng rồi không hỏi ý kiến" khác với tôn trọng người cao tuổi như một người trưởng thành có quyền quyết định. Bài viết tập trung vào khoảng cách đó, ở trong nhà, ngoài đường và ở những nơi cung cấp dịch vụ.
Những câu nói nên đổi và cách nói thay thế
Các câu dưới đây rất quen trong đời sống hằng ngày. Cột giữa giải thích điều người cao tuổi có thể nghe thấy đằng sau câu chữ.
| Câu quen miệng | Điều người nghe có thể cảm nhận | Cách nói thay thế |
|---|---|---|
| "Bà già rồi, biết gì mà hỏi." | Ý kiến của mình không còn giá trị | "Chuyện này con nghĩ thế này, bà thấy sao ạ?" |
| "Ông cứ ngồi yên đấy, để con làm." | Mình vô dụng trong chính nhà mình | "Ông muốn làm phần nào thì làm, phần nào nặng con làm cho." |
| "Già rồi còn bày đặt." | Mong muốn của mình là lố bịch | "Mẹ thích thì mẹ cứ thử, cần gì con phụ." |
| "Nói mãi không nhớ, đúng là lẫn rồi." | Bị gán nhãn bệnh, bị chê | "Để con ghi ra giấy cho bố nhé, chữ to dễ xem." |
| "Tuổi này còn yêu đương gì nữa." | Đời sống tình cảm của mình bị coi là không đáng | Không bình luận; tôn trọng như với người ở mọi lứa tuổi. |
| "Bác có cần cháu đọc giúp không?" (khi bác chưa nhờ) | Bị mặc định là không làm được | Chờ được nhờ, hoặc hỏi "bác cần gì thì gọi cháu nhé". |
Không phải ai cũng phản ứng giống nhau: có người không để ý, có người tổn thương sâu. Nhưng khi những câu như vậy lặp lại hằng ngày, chúng góp phần tạo ra cảm giác bị gạt ra lề mà nhiều người cao tuổi khó gọi tên.
Nói chuyện với ông bà, không phải về ông bà
Một trong những hành vi phổ biến nhất mà người cao tuổi kể lại là bị "nói qua đầu". Đi khám bệnh, bác sĩ hỏi con: "Bà có đau nhiều không?" trong khi bà ngồi ngay đó. Ra ngân hàng, nhân viên giải thích cho cháu đi cùng. Ở bữa cơm, cả nhà bàn chuyện sửa nhà, chuyện đi chơi, và ông chỉ được thông báo kết quả.
Hành vi này thường xuất phát từ ý muốn cho nhanh, hoặc từ giả định rằng người già khó hiểu, khó nghe. Nhưng thông điệp người già nhận được rất rõ: mình không còn là người đối thoại. Theo thời gian, nhiều người thôi tham gia, thu mình lại, và chính sự thu mình đó được người xung quanh đọc thành "già rồi nên lẩn thẩn".
Cách đổi rất đơn giản: nhìn và nói trực tiếp với người cao tuổi. Nếu họ nghe kém, nói rõ, chậm vừa phải, đối diện để họ nhìn được khẩu hình, chứ không quay sang người khác. Nếu bạn là người đi cùng ông bà, có thể chủ động đẩy cuộc trò chuyện về phía họ: "Bác sĩ hỏi bà đấy ạ."
Trong gia đình, những quyết định ảnh hưởng tới ông bà, như chuyển nhà, thuê người giúp việc, đi viện, cần có ông bà tham gia từ đầu. Kể cả khi kết luận cuối cùng không như họ muốn, việc được hỏi và được lắng nghe giữ cho họ vị thế của một thành viên, không phải một đối tượng được sắp xếp.
Ngoài đường và ở nơi dịch vụ: những cử chỉ nên đổi
Giúp nhưng hỏi trước. Thấy cụ già xách nặng, câu "cháu xách giúp bác được không" tốt hơn giật lấy túi. Có người cần giúp, có người muốn tự làm; cả hai lựa chọn đều cần được tôn trọng.
Kiên nhẫn ở quầy. Người cao tuổi có thể mất thêm vài phút để đếm tiền, đọc giấy tờ, thao tác máy. Thở dài, gõ tay, giục giã ở hàng chờ là áp lực khiến họ dễ nhầm hơn và ngại ra ngoài hơn.
Không mặc định họ không dùng được công nghệ. Nhân viên nên giới thiệu cả cách làm trên ứng dụng lẫn cách làm truyền thống, để người cao tuổi chọn, thay vì nói "cái này bác không làm được đâu".
Nhường chỗ một cách tự nhiên. Nhường ghế trên xe buýt là văn hoá đẹp. Làm việc đó nhẹ nhàng, không ồn ào, không nhấn mạnh "cụ già rồi ngồi đi" trước đám đông.
Không nói to mặc định. Nhiều người tự động nói to, nói chậm với mọi người lớn tuổi, kể cả người nghe rất rõ. Với người không khiếm thính, điều này nghe như bị coi là kém hiểu. Hãy bắt đầu bằng giọng bình thường, chỉ điều chỉnh khi thấy họ cần.
Giữ lịch sự trong xưng hô. Gọi "bác", "cô", "chú" phù hợp, không gọi "ông già", "bà già" hay những cách gọi trêu chọc. Với người không quen, hỏi họ muốn được gọi thế nào nếu không chắc.
Câu đùa về tuổi tác: vì sao không vô hại
Đùa về tuổi tác rất phổ biến: thiệp sinh nhật trêu "thêm một tuổi gần đất xa trời", câu chọc "già mà còn ham", những video hài về người già lú lẫn. Phần lớn được nói ra trong không khí vui vẻ, và nhiều người cao tuổi cũng tự đùa về mình.
Vấn đề không nằm ở một câu đùa riêng lẻ, mà ở chỗ chúng lặp lại cùng một thông điệp: già là suy tàn, là đáng sợ, là trò cười. Nghiên cứu của Becca Levy và cộng sự về niềm tin tuổi già gợi ý rằng những khuôn mẫu ta tiếp nhận suốt đời có thể trở thành niềm tin về chính mình khi ta già đi, và niềm tin đó liên quan tới sức khoẻ. Câu đùa hôm nay là một phần nhỏ trong dòng khuôn mẫu đó.
Không cần trở nên khô khan. Cách đùa không định kiến là đùa về tình huống chứ không về nhóm tuổi, và để người cao tuổi chủ động đùa về mình nếu họ muốn, thay vì người trẻ đùa về họ. Khi nghe một câu đùa có vẻ làm ông bà chạnh lòng, một câu chuyển hướng nhẹ như "bà nhà mình còn nhanh hơn cả con đấy" là đủ.
Thay đổi thái độ trong gia đình: bắt đầu từ đâu
Đổi thói quen trong nhà khó hơn ngoài đường, vì nó gắn với nếp sinh hoạt lâu năm. Một cách bắt đầu từng bước:
- Quan sát một tuần: ghi lại những lần ông bà bị nói qua đầu, bị làm thay, bị bỏ qua khi bàn việc. Không cần trách ai, chỉ để thấy mẫu hình.
- Trả lại một việc: chọn một việc ông bà từng làm và muốn làm, như đi chợ, tưới cây, dạy cháu một món ăn, và để họ làm theo cách của mình.
- Mời vào một quyết định: trong lần bàn việc gia đình tiếp theo, hỏi ý ông bà trước khi chốt.
- Nói với các thành viên khác: chia sẻ điều mình quan sát một cách nhẹ nhàng, không phán xét. Thay đổi bền khi cả nhà cùng đổi.
- Hỏi trực tiếp ông bà: "Có điều gì trong nhà làm bố mẹ thấy không thoải mái không?" Nhiều người cao tuổi không nói ra vì sợ làm phiền, nhưng sẽ kể khi được hỏi chân thành.
Khi ông bà bắt đầu có vấn đề sức khoẻ thật sự cần hỗ trợ, cân bằng giữa an toàn và tự quyết trở nên khó hơn. Đó là chủ đề riêng của việc chăm sóc mà không tước quyền tự quyết, nhưng nguyên tắc vẫn là: hỏi, giải thích, và để họ tham gia nhiều nhất có thể.
Khi chính người cao tuổi đáp lại thái độ thiếu tôn trọng
Người cao tuổi cũng có thể chủ động đáp lại, và cách đáp bình tĩnh thường hiệu quả hơn im lặng hay giận dỗi. Khi bị nói qua đầu: "Cô cứ hỏi thẳng bác, bác nghe rõ mà." Khi bị làm thay: "Để bác tự làm, chậm một chút nhưng bác thích tự làm." Khi bị đùa quá đà: "Tuổi này cũng còn nhiều việc phải làm lắm, đừng đùa thế."
Trong gia đình, nói rõ mong muốn với con cháu vào lúc bình thường, không phải lúc đang bực, giúp mọi người hiểu. Nhiều con cháu làm thay vì thương, không biết rằng điều đó làm cha mẹ buồn.
Người cao tuổi cũng có thể để ý định kiến ngược chiều của chính mình, như cho rằng "bọn trẻ bây giờ không biết gì", vì sự tôn trọng hai chiều mới bền.
Nếu thái độ thiếu tôn trọng trở thành bạo hành, như bị quát mắng thường xuyên, bị chiếm đoạt tiền, bị bỏ mặc, đó không còn là chuyện thái độ. Người cao tuổi hoặc người biết chuyện nên tìm sự giúp đỡ từ người thân tin cậy, chính quyền địa phương, hội người cao tuổi nơi cư trú hoặc luật sư, theo quy định hiện hành về quyền của người cao tuổi.
Vì sao những điều nhỏ lại quan trọng
Một buổi khám bệnh, tình huống giả định
Ông Bình (nhân vật giả định) tám mươi tuổi, đi khám định kỳ cùng con gái. Suốt buổi, bác sĩ hỏi con gái về triệu chứng, dặn con gái cách uống thuốc, và chỉ quay sang ông để nói "ông cố ăn uống nhé". Ông vẫn minh mẫn, tự theo dõi huyết áp mỗi sáng, nhưng không ai hỏi ông con số. Trên đường về, ông nói với con: "Lần sau con đi một mình cũng được."
Câu nói đó cho thấy hậu quả thật của một thói quen nhỏ: người được khám thấy mình thừa trong chính buổi khám của mình, và có thể thôi quan tâm tới việc tự theo dõi sức khoẻ.
Cộng dồn qua ngày tháng
Từng hành vi riêng lẻ, như một lần bị nói qua đầu, một câu đùa, một lần bị làm thay, có vẻ không đáng kể. Nhưng người cao tuổi gặp chúng nhiều lần mỗi ngày, ở nhiều nơi. Tác động cộng dồn là cảm giác mình đang dần bị coi là một người khác, kém hơn chính mình trước đây.
Cảm giác được tôn trọng và còn có ích liên quan tới sức khoẻ tinh thần ở mọi lứa tuổi. Với người cao tuổi, khi các vai trò xã hội như công việc đã giảm, thái độ của người xung quanh càng có trọng lượng. Đổi một thói quen nhỏ không tốn gì, nhưng có thể là khác biệt giữa một ngày người già thấy mình còn được lắng nghe và một ngày họ thấy mình chỉ là người được trông nom.
Câu hỏi thường gặp
Muốn giúp người già qua đường mà sợ họ phật ý thì làm sao?
Hỏi ngắn, nhẹ nhàng: "Bác có muốn cháu đi cùng qua đường không ạ?" Nếu họ từ chối, tôn trọng và có thể chỉ đi gần để sẵn sàng khi cần. Hỏi trước vừa an toàn vừa giữ được sự tự trọng của người được giúp.
Ông bà thích tự làm nhưng làm chậm, cả nhà sốt ruột thì sao?
Sắp xếp thời gian để việc chậm không thành áp lực, ví dụ để ông bà làm những việc không gấp. Nếu việc có nguy cơ an toàn, bàn với ông bà cách làm an toàn hơn thay vì cấm hẳn. Cảm giác tự làm được có giá trị lớn với sức khoẻ tinh thần.
Kính lão có phải là định kiến tích cực không?
Kính lão theo nghĩa tôn trọng kinh nghiệm và vị thế của người lớn tuổi không phải định kiến. Nó trở thành định kiến khi đi kèm giả định người già yếu, không cần hỏi ý, hoặc khi chỉ là nghi thức bề ngoài trong khi ý kiến của họ bị bỏ qua.
Nhân viên dịch vụ nên nói chuyện với khách cao tuổi thế nào?
Nói trực tiếp với khách, nhìn vào họ, nói rõ ràng, không giản lược nội dung hay dùng giọng như với trẻ con. Đưa ra lựa chọn, chờ họ quyết. Nếu khách đi cùng con cháu, vẫn hỏi ý khách trước.
Làm sao nhắc người thân bớt nói những câu làm ông bà buồn?
Chọn lúc riêng, nói về tác động thay vì trách: "Con để ý mỗi lần nói bà lẫn là bà buồn cả buổi." Đề xuất câu nói khác cụ thể. Phần lớn mọi người không có ý xấu và sẵn lòng đổi khi hiểu.