Elderspeak là gì: cách nói "kẻ cả" với người già và cách nói tôn trọng hơn

Elderspeak là cách nói chuyện với người cao tuổi giống như nói với trẻ nhỏ: giọng cao và ngọt, nói chậm và to quá mức, câu rút gọn, dùng từ âu yếm kiểu "bà ngoan", "ông giỏi quá", và dùng "chúng ta" thay cho "ông", "bà" ("nào, chúng ta uống thuốc nhé"). Người nói thường có ý tốt, muốn dễ hiểu và thân mật.

Các nghiên cứu về giao tiếp với người cao tuổi cho thấy elderspeak có thể gây phản tác dụng: người nghe cảm thấy bị coi thường, và trong chăm sóc người sa sút trí tuệ, nó liên quan tới việc người bệnh kháng cự chăm sóc nhiều hơn. Gốc rễ của elderspeak là khuôn mẫu cho rằng người già kém hiểu.

Bài viết mô tả các đặc điểm của elderspeak, vì sao nó xuất hiện, tác động của nó, và cách nói rõ ràng, phù hợp với người nghe kém hay người có suy giảm nhận thức mà vẫn giữ giọng của người trưởng thành.

Đặc điểm của elderspeak và cách nói thay thế

Bảng dưới gom các đặc điểm thường được mô tả trong nghiên cứu về elderspeak, kèm ví dụ quen thuộc trong tiếng Việt.

Không phải mọi điều chỉnh khi nói với người cao tuổi đều là elderspeak. Nói rõ ràng, đối diện, chậm vừa phải cho người nghe kém là điều chỉnh hợp lý. Elderspeak là khi điều chỉnh vượt khỏi nhu cầu thật của người nghe và mang giọng của người lớn nói với trẻ con.

Vì sao người ta nói như vậy: khuôn mẫu đứng sau giọng nói

Elderspeak hiếm khi là lựa chọn có ý thức. Nó bật ra tự động khi người nói nhìn thấy dấu hiệu tuổi tác như tóc bạc, gậy, xe lăn, và khuôn mẫu "người già kém hiểu, yếu ớt" được kích hoạt.

Ellen Bouchard Ryan và cộng sự (1986) mô tả cơ chế này trong mô hình khó khăn giao tiếp của tuổi già. Theo mô hình, người nói nhận ra dấu hiệu tuổi già, khuôn mẫu được kích hoạt, và họ điều chỉnh lời nói theo khuôn mẫu chứ không theo nhu cầu thật của người nghe. Người cao tuổi nhận lời nói đó, cảm thấy bị hạ thấp, có thể thu mình hoặc phản ứng, và chính phản ứng đó lại củng cố khuôn mẫu của người nói. Vòng lặp khép kín.

Nhà tâm lý học ngôn ngữ Susan Kemper và các đồng nghiệp đã nghiên cứu nhiều về đặc điểm của lời nói hướng tới người cao tuổi. Một số điều chỉnh như nói rõ, nhắc lại ý chính có thể giúp người nghe gặp khó khăn; nhưng những đặc điểm như giọng cao, câu quá đơn giản, từ âu yếm thì không giúp hiểu tốt hơn mà chủ yếu truyền đi thông điệp về vị thế.

Trong văn hoá Việt, elderspeak có thêm một lớp: cách gọi thân mật trong gia đình đôi khi được mang ra nơi công cộng, như nhân viên gọi khách cao tuổi là "bà ơi bà ngoan", vì nghĩ đó là thân thiện.

Tác động: từ cảm giác bị coi thường tới kháng cự chăm sóc

Với người cao tuổi minh mẫn, elderspeak thường gây khó chịu, cảm giác bị coi là trẻ con, bị coi là kém hiểu. Một số người phản ứng bằng cách cáu gắt, một số khác im lặng và thu mình. Cả hai phản ứng đều dễ bị người xung quanh đọc thành "người già khó tính" hoặc "lẫn rồi", nghĩa là khuôn mẫu được củng cố.

Trong chăm sóc người sa sút trí tuệ, nhóm nghiên cứu của Kristine Williams đã quay và phân tích các tình huống chăm sóc hằng ngày ở viện dưỡng lão. Họ ghi nhận khi nhân viên dùng elderspeak, người bệnh có xu hướng có các hành vi kháng cự chăm sóc, như gạt tay, la hét, từ chối, nhiều hơn so với khi nhân viên nói chuyện bình thường. Nhóm cũng thử các chương trình tập huấn ngắn giúp nhân viên giảm elderspeak.

Cách giải thích hợp lý là ngay cả khi trí nhớ và khả năng hiểu lời giảm, người bệnh vẫn cảm nhận được giọng điệu và sự tôn trọng. Một giọng nói như dỗ trẻ con có thể được cảm nhận như bị áp đặt, và phản ứng tự nhiên là chống lại.

Đây là những nghiên cứu trong bối cảnh cụ thể, với số người tham gia không lớn. Nhưng chúng gợi ý một điều quan trọng cho người chăm sóc: đổi giọng nói là một thay đổi không tốn kém có thể làm việc chăm sóc nhẹ nhàng hơn cho cả hai bên.

Nói rõ ràng cho người nghe kém mà không thành elderspeak

Thu hút sự chú ý trước. Gọi tên, chạm nhẹ vào tay nếu phù hợp, đợi người nghe nhìn mình rồi mới nói.

Đối diện, đủ sáng. Nhiều người nghe kém đọc khẩu hình và nét mặt. Không nói khi quay lưng, khi đang đi, hay khi mặt bị ngược sáng.

Hạ giọng thay vì nâng giọng. Nghe kém do tuổi thường mất âm cao trước. Nói to bằng giọng the thé có khi khó nghe hơn nói rõ bằng giọng trầm vừa phải.

Giảm tiếng ồn nền. Tắt tivi, đóng cửa sổ khi nói chuyện quan trọng. Tiếng ồn làm người nghe kém mệt hơn nhiều so với người nghe tốt.

Diễn đạt lại thay vì nhắc y nguyên. Nếu người nghe chưa hiểu, nói cùng ý bằng từ khác. Một từ cụ thể có thể khó nghe trong khi từ khác lại rõ.

Kiểm tra lại xem người nghe đã hiểu chưa. Thay vì hỏi "bác hiểu chưa", câu dễ nhận được cái gật đầu cho qua, hãy nhờ người nghe nhắc lại điều quan trọng, ví dụ giờ uống thuốc. Cách này giúp phát hiện chỗ nghe nhầm mà không làm người cao tuổi thấy bị kiểm tra như học sinh, nhất là khi người nói giải thích trước rằng mình hỏi lại để chắc chắn đã nói rõ.

Khuyến khích kiểm tra thính lực. Khi thấy người thân thường xuyên nghe nhầm, nên đưa đi khám. Hỗ trợ nghe phù hợp giúp giao tiếp tốt hơn mọi kỹ thuật nói.

Nói chuyện với người có suy giảm trí nhớ: rõ ràng mà vẫn là người lớn

Khi người thân bị sa sút trí tuệ, gia đình thường tự nhiên chuyển sang giọng nói với trẻ con, vì người bệnh có những hành vi khiến ta nghĩ tới trẻ nhỏ. Nhưng người bệnh vẫn là người trưởng thành, mang theo cả một đời kinh nghiệm, sở thích, phẩm giá.

Một số nguyên tắc thường được các tổ chức hỗ trợ người sa sút trí tuệ khuyên: dùng câu ngắn, mỗi câu một ý; hỏi lựa chọn đơn giản ("bác muốn mặc áo xanh hay áo trắng") thay vì câu hỏi mở quá rộng; cho thời gian trả lời; không tranh cãi về sự thật khi người bệnh nhớ nhầm; và giữ giọng ấm, bình thường.

Điểm khác với elderspeak là: câu ngắn nhưng không cụt lủn, giọng ấm nhưng không ngọt như dỗ em bé, xưng hô theo cách người bệnh quen, không đổi thành "bé", "cưng". Câu "Mẹ ơi, đến giờ ăn trưa rồi, mẹ ngồi vào bàn với con nhé" khác hẳn câu "Nào, chúng ta ngoan, ăn cơm nào".

Mỗi người bệnh mỗi khác, và giai đoạn bệnh ảnh hưởng nhiều tới cách giao tiếp phù hợp. Gia đình nên hỏi bác sĩ, điều dưỡng hoặc chuyên gia đang theo dõi người bệnh để có hướng dẫn cụ thể.

Tự sửa elderspeak: các bước cho người chăm sóc và nhân viên dịch vụ

Elderspeak là thói quen nên sửa cần thời gian. Các bước sau giúp bắt đầu:

1. Nghe lại chính mình: nếu được, ghi âm một cuộc trò chuyện với người cao tuổi (khi họ đồng ý) và nghe lại giọng, từ ngữ.
2. Bỏ từ âu yếm không được mời: hỏi người cao tuổi muốn được gọi thế nào, và gọi đúng như vậy.
3. Thay "chúng ta" bằng tên hoặc đại từ đúng: "Bác uống thuốc nhé" thay vì "chúng ta uống thuốc nào".
4. Hỏi rồi chờ: mỗi câu hỏi chờ ít nhất vài giây cho câu trả lời, không tự trả lời thay.
5. Giữ tốc độ và giọng bình thường, điều chỉnh theo phản hồi: nếu người nghe không theo kịp thì mới chậm lại, nói rõ hơn.
6. Nhắc nhau trong nhóm: ở cơ sở chăm sóc, đồng nghiệp nhắc nhau một cách nhẹ nhàng giúp thay đổi nhanh hơn.

Mục tiêu không phải là nói chuyện cứng nhắc, xa cách. Thân mật vẫn được, nếu đó là sự thân mật giữa hai người lớn, và nếu người cao tuổi cảm thấy thoải mái với nó.

Một buổi sáng ở phòng khám: tình huống giả định

Ông Đức (nhân vật giả định) bảy mươi tám tuổi, từng là kỹ sư cầu đường, nghe hơi kém tai trái. Ở phòng khám, nhân viên tiếp đón cúi sát tai ông nói to: "Ông ơi, ông ngồi đây chờ nhé, ông ngoan nhé." Lúc đo huyết áp, điều dưỡng nói: "Nào, chúng mình đưa tay ra nào, giỏi quá." Đến lượt khám, bác sĩ hỏi con trai ông về thuốc ông đang dùng.

Ông Đức cảm thấy gì

Không ai nói câu nào xúc phạm. Nhưng trên đường về, ông bảo con: "Ở đấy người ta nói với bố như với thằng cháu năm tuổi." Lần khám sau, ông không muốn đi, và khi bắt buộc phải đi thì ông im lặng suốt buổi. Điều dưỡng ghi chú: "bệnh nhân ít hợp tác".

Nếu nói khác đi

Cùng những việc đó, nhân viên hoàn toàn nói được thế này: "Bác Đức, mời bác ngồi ghế này, khoảng mười phút nữa đến lượt bác." "Bác đưa tay trái giúp cháu để đo huyết áp." "Bác đang uống những thuốc gì ạ? Anh nhà bổ sung giúp nếu bác quên." Câu vẫn ngắn, rõ, vẫn thân thiện, nhưng là lời nói với một người trưởng thành. Khác biệt không nằm ở nội dung mà ở giọng và cách gọi, và chính khác biệt đó quyết định ông Đức có muốn quay lại hay không.

Câu hỏi thường gặp

Elderspeak có phải lúc nào cũng xấu?

Không phải mọi điều chỉnh đều có hại. Nói rõ, chậm vừa phải, nhắc lại ý chính có thể giúp người nghe kém hoặc có suy giảm nhận thức. Phần gây hại là giọng điệu và từ ngữ như với trẻ con, những điều không giúp hiểu tốt hơn mà chỉ khiến người nghe thấy bị coi thường.

Ông bà thích được gọi thân mật thì có sao không?

Nếu chính ông bà thích và cảm thấy thoải mái, cách gọi thân mật trong gia đình là chuyện của mỗi nhà. Vấn đề là khi người ngoài, như nhân viên dịch vụ, tự ý dùng cách gọi đó với người không quen, hoặc khi nó đi kèm thái độ coi người già như trẻ con.

Nói to với người già có phải là elderspeak?

Nói to với người nghe kém là cần thiết. Nhưng nói to mặc định với mọi người cao tuổi, kể cả người nghe rõ, là elderspeak. Nên bắt đầu bằng giọng bình thường và điều chỉnh khi thấy người nghe cần.

Nhân viên chăm sóc nên được đào tạo về elderspeak không?

Nhiều cơ sở chăm sóc ở các nước đã đưa nội dung này vào tập huấn, và các nghiên cứu gợi ý tập huấn ngắn có thể giúp nhân viên giảm elderspeak. Với cơ sở tại Việt Nam, đây là nội dung đơn giản, ít tốn kém, có thể đưa vào hướng dẫn giao tiếp chung.

Người cao tuổi bị nói kiểu elderspeak nên phản ứng thế nào?

Cứ nói thẳng mà nhẹ nhàng: "Cháu cứ nói bình thường, bác nghe rõ" hoặc "Cứ gọi cô Lan là được rồi". Phần lớn người nói không có ý xấu và sẽ đổi khi được nhắc. Nếu là người thân, nói lúc riêng tư thường dễ được tiếp nhận hơn.