Mạng xã hội không tạo ra định kiến mới về bản chất, nhưng nó làm định kiến lan nhanh hơn, đến được nhiều người hơn và khó gỡ hơn. Cơ chế tâm lý vẫn là những gì các nhà nghiên cứu mô tả từ giữa thế kỷ trước: khái quát từ vài trường hợp, ưu ái nhóm mình, nhớ dai chuyện xấu. Thứ thay đổi là môi trường: một chuyện cá biệt có thể đến với hàng triệu người trong một buổi chiều, kèm theo nhãn nhóm và hàng nghìn bình luận cùng chiều.
Bài này tách những gì mới khỏi những gì cũ, giải thích bốn cơ chế khuếch đại thường gặp, chỉ ra ba lớp méo trong một đoạn clip lan truyền, và đưa ra các bước nhỏ trước khi bấm chia sẻ. Phần cơ chế đề xuất nội dung nói chung và khái niệm bong bóng lọc đã có bài chuyên sâu ở các trang tri thức; ở đây chỉ bàn chỗ chúng chạm vào định kiến về nhóm người.
Điều gì cũ, điều gì mới
Cái cũ là tâm lý. Từ trước khi có điện thoại, người ta đã kể cho nhau nghe chuyện "một người ở chỗ kia làm thế này", rồi chuyện ấy biến thành "người ở chỗ kia đều thế". Tin đồn đi qua chợ, qua đám cưới, qua bàn nhậu. Cơ chế nội nhóm và ngoại nhóm, cái mà các thí nghiệm của Henri Tajfel ở đầu thập niên 1970 cho thấy có thể nảy sinh từ những cách chia nhóm rất vu vơ, không cần internet để hoạt động.
Cái mới có ba mặt. Thứ nhất là quy mô: một câu chuyện ngày trước chỉ đi trong một xóm, nay có thể đi khắp cả nước. Thứ hai là tốc độ: chưa kịp có ai kiểm chứng, câu chuyện đã được chia sẻ hàng nghìn lần, và bản đính chính thường đến muộn, ít người xem hơn. Một nghiên cứu lớn của Vosoughi, Roy và Aral đăng trên tạp chí Science năm 2018 phân tích các tin đã được kiểm chứng trên Twitter và thấy tin sai lan xa và nhanh hơn tin đúng, phần lớn do người dùng chia sẻ chứ không phải do tài khoản tự động.
Thứ ba là sự hiện diện của đám đông. Ngày trước nghe một câu quy chụp, mình chỉ thấy phản ứng của vài người quanh đó. Nay bên dưới mỗi bài đăng là hàng nghìn bình luận, và cách đám đông phản ứng ảnh hưởng mạnh tới việc mình cho rằng điều gì là bình thường, điều gì là chấp nhận được. Đây là chỗ mạng xã hội chạm sâu nhất vào định kiến.
Bốn cơ chế khuếch đại định kiến trên mạng
Nội dung gây cảm xúc mạnh được ưu tiên. Các nền tảng xếp bài theo mức tương tác, và bài khiến người ta giận, sợ hay khinh thường thường có nhiều tương tác hơn bài bình thản. Một câu chuyện có nhân vật "xấu" thuộc một nhóm dễ nhận diện là loại nội dung rất dễ khơi giận. Kết quả là người dùng thấy những câu chuyện tệ nhất về một nhóm nhiều hơn hẳn so với tỷ lệ của chúng ngoài đời.
Ví dụ cá biệt bị nhân lên thành "thường xuyên". Tversky và Kahneman (1973) mô tả lối tắt sẵn có: điều gì dễ nhớ ra thì ta cho là hay xảy ra. Khi trong một tuần bạn xem năm clip về cùng một kiểu hành vi gắn với cùng một nhóm, cảm giác "nhóm đó hay làm vậy" hình thành, dù năm clip ấy có thể là năm trường hợp trong hàng triệu người.
Tương quan ảo. Hamilton và Gifford (1976) cho thấy khi một nhóm ít gặp và một hành vi ít gặp cùng xuất hiện, người ta có xu hướng thấy hai thứ gắn với nhau chặt hơn thực tế. Trên mạng, cái "ít gặp" lại được làm nổi bật bằng tiêu đề, nên tương quan ảo càng dễ sinh ra.
Khoảng cách và ẩn danh. Gõ bình luận về một người lạ ở xa dễ hơn nói thẳng vào mặt họ. Không nhìn thấy nét mặt người bị nói tới, người ta dễ dùng chữ nặng, dễ khái quát, và những câu ấy lại trở thành mẫu cho người đọc sau. Nhiều người ngoài đời rất ôn hoà nhưng trên mạng lại viết những câu mà chính họ sẽ ngại nói ra.
Bong bóng thông tin: có thật, nhưng không phải toàn bộ câu chuyện
Khái niệm bong bóng lọc, tức thuật toán chỉ cho mình thấy những gì hợp với mình, thường được đem ra giải thích vì sao định kiến khó gỡ. Các nghiên cứu sau này cho bức tranh phức tạp hơn: phần lớn người dùng vẫn gặp ý kiến trái chiều, có khi gặp khá nhiều. Vấn đề nằm ở cách họ gặp. Thay vì gặp một người bình thường thuộc nhóm kia nói chuyện bình thường, họ gặp phiên bản cực đoan nhất được chia sẻ lại kèm lời chế giễu.
Hệ quả là cái mà một số nhà nghiên cứu gọi là khoảng cách nhận thức: người ta ước lượng nhóm khác cực đoan, cố chấp hay tệ hại hơn nhiều so với thực tế. Họ không thiếu thông tin về nhóm kia; họ thừa thông tin về những thành viên ồn ào nhất của nhóm kia. Đây là điểm khác quan trọng so với hình ảnh bong bóng kín mít.
Điều này gợi ra một cách tự kiểm đơn giản: khi nghĩ về một nhóm, hãy tự hỏi hình ảnh trong đầu mình đến từ những người cụ thể mình quen biết, hay từ các đoạn clip và ảnh chụp màn hình. Nếu là vế sau, khả năng cao mình đang nhìn nhóm đó qua những mẫu được chọn lọc theo mức độ gây chú ý, chứ không theo mức độ phổ biến.
Một clip lan truyền, ba lớp méo
Lấy một tình huống giả định: một đoạn clip ba mươi giây quay cảnh hai người cãi nhau ở bến xe, được đăng kèm dòng chữ nêu quê quán của một bên. Mỗi lớp dưới đây thêm một chút méo.
| Lớp | Chuyện xảy ra | Câu nên tự hỏi |
|---|---|---|
| Chọn cảnh | Người quay bật máy khi cuộc cãi vã đã lên cao, không có đoạn trước đó | Chuyện gì đã xảy ra trước khi clip bắt đầu? |
| Gắn nhãn nhóm | Người đăng thêm quê quán, nghề hoặc tuổi của một bên vào tiêu đề | Nhãn này có liên quan gì tới hành vi, hay chỉ để câu chuyện "dễ hiểu" hơn? |
| Đám đông bình luận | Bình luận đầu tiên khái quát cho cả nhóm, những bình luận sau hùa theo | Nếu bên kia thuộc nhóm khác, bình luận có giống vậy không? |
| Thuật toán và chia sẻ | Bài nhiều tương tác được đẩy tới người chưa theo dõi trang | Mình chia sẻ để cung cấp thông tin hay để bày tỏ cảm xúc? |
Không lớp nào trong bảng cần đến ác ý. Người quay chỉ bắt được khoảnh khắc kịch tính, người đăng muốn bài có nhiều người xem, người bình luận thấy bực thật, thuật toán làm đúng việc được thiết kế. Nhưng cộng bốn lớp lại, một cuộc cãi vã giữa hai người đã thành bằng chứng cho một khuôn mẫu về cả một vùng.
Bình luận đám đông và chuẩn mực ngầm
Các nghiên cứu về chuẩn mực xã hội cho thấy mức độ người ta sẵn lòng bày tỏ định kiến phụ thuộc nhiều vào việc họ nghĩ người xung quanh có chấp nhận điều đó hay không. Khi một câu quy chụp nhận được hàng nghìn lượt thích, người đọc nhận một tín hiệu ngầm: nói vậy là bình thường. Người vốn có chút định kiến thấy được phép nói ra; người vốn không có thì im lặng vì nghĩ mình là thiểu số.
Tín hiệu này thường sai. Người bình luận chỉ là một phần nhỏ người xem, và những người có cảm xúc mạnh thì bình luận nhiều hơn. Phần đông lặng lẽ đọc rồi đi. Vì thế một luồng bình luận cùng chiều không phản ánh suy nghĩ của số đông, nó phản ánh suy nghĩ của số người thích bình luận nhất.
Hiểu điều này có hai cái lợi. Thứ nhất, bạn đỡ bị cuốn theo cảm giác "ai cũng nghĩ vậy". Thứ hai, bạn thấy giá trị của một bình luận bình tĩnh khác chiều: nó không cần thuyết phục được người viết câu quy chụp, chỉ cần cho những người đọc im lặng biết rằng họ không đơn độc. Một câu như "Chuyện này là của hai người cụ thể, gắn với cả một vùng thì không công bằng" thường đủ để làm vậy mà không biến thành cuộc cãi nhau.
Từ màn hình ra đời thực: người bị nhắm tới chịu gì
Một làn sóng bình luận quy chụp không dừng lại trên màn hình. Người thuộc nhóm bị nhắc tới đọc được, và nhiều người kể lại cảm giác ngại nói giọng quê ở chỗ đông người, ngại khai nơi sinh khi làm giấy tờ, ngại đăng ảnh vì sợ bị soi ngoại hình. Đó là cái giá mà người viết bình luận không bao giờ thấy, vì nó diễn ra ở nơi khác, vào lúc khác.
Với người trong cuộc của một clip lan truyền, cái giá còn trực tiếp hơn: tên tuổi, nơi làm việc, thậm chí địa chỉ nhà có thể bị đào ra và chia sẻ. Có những trường hợp người bị nhận nhầm, chỉ vì trông giống hoặc trùng tên, cũng phải chịu chung. Lúc ấy định kiến về nhóm đã thành tổn hại cụ thể cho một con người cụ thể.
Nếu chính bạn hoặc người thân bị cuốn vào một làn sóng như vậy, nên lưu lại bằng chứng (ảnh chụp, đường dẫn, thời gian), dùng chức năng báo cáo của nền tảng, và tìm hiểu quyền của mình theo quy định hiện hành về bảo vệ danh dự, thông tin cá nhân; trường hợp nghiêm trọng thì hỏi luật sư hoặc trình báo cơ quan chức năng. Khi cảm giác lo âu, mất ngủ kéo dài, gặp chuyên gia tâm lý là một bước nên làm sớm chứ không phải đợi đến lúc không chịu nổi.
Năm việc trước khi bấm chia sẻ một chuyện có nhãn nhóm
Năm bước này mất chưa đến một phút, và giúp bạn không vô tình làm mắt xích trong chuỗi khuếch đại:
- Tìm xem câu chuyện có nguồn gốc rõ không: ai quay, ở đâu, khi nào. Không trả lời được thì coi như chưa kiểm chứng.
- Gạch bỏ nhãn nhóm trong tiêu đề và đọc lại. Nếu câu chuyện vẫn đầy đủ ý nghĩa, nhãn nhóm là thừa.
- Đảo vai: nếu người trong clip thuộc nhóm của chính mình, mình có muốn tiêu đề được viết như vậy không?
- Hỏi mục đích: chia sẻ để người khác biết thông tin hữu ích, hay để cùng bực? Nếu là vế sau, cân nhắc thôi.
- Nếu vẫn muốn chia sẻ, tự viết lại lời dẫn mô tả hành vi, bỏ phần quy cho cả nhóm.
Khi một người thân gửi vào nhóm gia đình một nội dung kiểu này, có thể nhắn riêng thay vì phản bác trước cả nhà: "Con thấy clip này thiếu đoạn đầu, chưa biết ai đúng ai sai. Mình đừng nói cả vùng người ta vậy, nghe tội." Nhắn riêng giữ thể diện cho người gửi, nên họ dễ nghe hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mạng xã hội có làm con người định kiến hơn trước không?
Chưa có kết luận gọn cho câu hỏi này. Bằng chứng khá rõ ở chỗ mạng xã hội làm nội dung gây phẫn nộ lan nhanh và làm người ta ước lượng sai về nhóm khác. Còn việc nó có làm thay đổi thái độ sâu của từng người hay chỉ làm lộ ra những thái độ vốn có, các nhà nghiên cứu vẫn đang tranh luận.
Chặn hết nội dung có định kiến khỏi bảng tin có giải quyết được không?
Giúp bạn bớt mệt, nhưng không giải quyết được gốc. Định kiến đi theo cả ngoài đời, trong câu chuyện của người quen. Hữu ích hơn là chủ động theo dõi thêm những người bình thường thuộc nhiều nhóm khác nhau, để hình ảnh trong đầu không chỉ đến từ những bài nổi nhất.
Đùa vui về một nhóm trên mạng có sao không?
Câu đùa dựa trên khuôn mẫu lặp lại khuôn mẫu đó, dù người đùa không có ác ý. Trên mạng, câu đùa rời khỏi nhóm bạn quen biết và đến với người không hiểu ngữ cảnh, kể cả người thuộc nhóm bị đùa. Thứ vô hại trong bàn trà có thể thành tổn thương khi ở trước hàng nghìn người lạ.
Có nên vào tranh luận khi thấy bình luận quy chụp không?
Tranh luận dài với người viết hiếm khi đổi được ý họ, vì họ đang ở trước khán giả và phải giữ thể diện. Một bình luận ngắn, bình tĩnh, khác chiều lại có giá trị với người đọc im lặng. Nếu bình luận có tính xúc phạm, dùng chức năng báo cáo của nền tảng thường hiệu quả hơn cãi.
Làm sao biết một tài khoản đang cố ý gieo định kiến?
Một số dấu hiệu đáng nghi: tài khoản mới hoặc ít thông tin, chỉ đăng một kiểu nội dung nhắm vào một nhóm, liên tục dùng tiêu đề gắn nhãn vùng miền hay giới, và không bao giờ đăng đính chính. Không cần chắc chắn ai đứng sau; chỉ cần không chia sẻ tiếp là đủ.
Trẻ dùng mạng xã hội có dễ nhiễm định kiến không?
Trẻ học khuôn mẫu từ mọi nơi, kể cả mạng xã hội, và chưa có nhiều trải nghiệm để đối chiếu. Cách hữu ích là cùng con xem, hỏi con nghĩ gì về một clip, gợi ý câu hỏi "chuyện gì xảy ra trước đó?", thay vì chỉ cấm. Cha mẹ làm gương trong cách bình luận cũng quan trọng không kém.