Kỳ thị sức khoẻ tinh thần là khi người đang gặp khó khăn về tâm lý bị coi là yếu đuối, "có vấn đề", nguy hiểm hay "điên", và vì thế bị né tránh, bị bàn tán, mất cơ hội. Hệ quả lớn nhất của kỳ thị là khiến người đang cần giúp đỡ ngại đi khám, ngại kể với người thân, cố chịu một mình cho tới khi tình trạng nặng hơn.
Thực tế, vấn đề sức khoẻ tinh thần rất phổ biến, có thể xảy ra với bất kỳ ai, và nhiều tình trạng đáp ứng tốt khi được hỗ trợ đúng. Đi gặp chuyên gia tâm lý hay bác sĩ là một việc chăm sóc sức khoẻ, như đi khám khi đau dạ dày.
Bài này nêu các hiểu lầm phổ biến, hiện tượng tự kỳ thị, cách lắng nghe người thân đang khó khăn và cách đối xử với người từng điều trị khi họ quay lại học tập, công việc. Nội dung chỉ là kiến thức phổ thông, không thay cho đánh giá của chuyên gia. Nếu bạn hoặc ai đó có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Hai lớp kỳ thị: từ người khác và từ chính mình
Nhà tâm lý học Patrick Corrigan, người nghiên cứu lâu năm về kỳ thị sức khoẻ tinh thần, phân biệt hai lớp. Kỳ thị công chúng là thái độ của xã hội: cho rằng người có vấn đề tâm lý là yếu đuối, nguy hiểm, không đáng tin, rồi tránh làm việc, thuê nhà, kết bạn với họ. Tự kỳ thị là khi chính người trong cuộc thấm những niềm tin ấy và quay lại tự đánh giá mình: "mình yếu kém", "mình là gánh nặng".
Tự kỳ thị đặc biệt nguy hiểm vì nó làm suy giảm lòng tự trọng và động lực. Người tự kỳ thị có thể nghĩ "cố làm gì, người như mình thì không được đâu", và bỏ lỡ những mục tiêu họ hoàn toàn đạt được. Nó cũng khiến họ né đi khám, vì đi khám đồng nghĩa với việc thừa nhận mình thuộc về nhóm bị coi thường.
Erving Goffman (1963) mô tả cách người mang một đặc điểm bị kỳ thị phải liên tục "quản lý thông tin": giấu ai, kể với ai, giấu đến mức nào. Với sức khoẻ tinh thần, việc này có thể rất mệt, vì đúng lúc người ta yếu nhất lại phải tốn sức che giấu nhiều nhất.
Hiểu lầm phổ biến và điều nên biết
Bảng dưới tổng hợp các niềm tin hay gặp. Mỗi người, mỗi tình trạng khác nhau; đánh giá cụ thể cần chuyên gia.
| Hiểu lầm | Điều nên biết |
|---|---|
| Vấn đề tâm lý là do yếu đuối, thiếu ý chí. | Sức khoẻ tinh thần chịu ảnh hưởng của sinh học, hoàn cảnh sống, căng thẳng, trải nghiệm. Người mạnh mẽ đến đâu cũng có thể gặp khó khăn. |
| Người có vấn đề tâm lý thường nguy hiểm. | Nhiều nghiên cứu cho thấy phần lớn người có vấn đề sức khoẻ tinh thần không bạo lực, và họ còn dễ là nạn nhân của bạo lực hơn người khác. |
| Đi khám tâm lý là "điên". | Phần lớn người tìm đến chuyên gia tâm lý vì căng thẳng, lo âu, mất ngủ, khủng hoảng trong quan hệ, những khó khăn rất đời thường. |
| Uống thuốc tâm thần là nghiện, hại não. | Thuốc được bác sĩ chỉ định và theo dõi theo từng trường hợp. Tự ý bỏ hay tự dùng mới là điều nguy hiểm; mọi băn khoăn nên hỏi bác sĩ. |
| Nghĩ tích cực lên là hết. | Lời khuyên này dễ khiến người nghe thấy mình bị trách. Nhiều tình trạng cần hỗ trợ chuyên môn, không chỉ cần "cố lên". |
| Trẻ con thì không bị. | Trẻ em và thanh thiếu niên cũng có thể gặp vấn đề sức khoẻ tinh thần, biểu hiện có khi khác người lớn, như cáu bẳn, bỏ học, đau bụng không rõ nguyên nhân. |
Điều quan trọng nhất từ bảng: tìm giúp đỡ sớm thường hiệu quả hơn chờ đến khi "chịu không nổi". Kỳ thị chính là thứ khiến người ta chờ.
Ngôn ngữ hằng ngày nuôi kỳ thị thế nào
Trong tiếng Việt đời thường, nhiều từ chỉ tình trạng sức khoẻ tinh thần được dùng như lời chửi hoặc câu đùa: gọi ai đó hành xử lạ là "điên", "tâm thần", bảo người buồn bã là "trầm cảm à", gọi người kỹ tính là "bị OCD". Mỗi câu nghe vô hại, nhưng cộng lại chúng dạy mọi người rằng những tình trạng ấy là thứ để chế giễu.
Người đang thật sự gặp khó khăn nghe những câu đùa ấy và rút ra kết luận: nếu mình nói ra, mình cũng sẽ bị nhìn như vậy. Đó là lý do ngôn ngữ quan trọng.
Một vài điều chỉnh: nói "người đang gặp vấn đề sức khoẻ tinh thần", "người đang điều trị lo âu", thay vì gọi người bằng chẩn đoán; không dùng tên bệnh để chê bai, để đùa; khi đưa tin hay kể chuyện về một vụ việc, không tự suy đoán "chắc người đó có bệnh tâm thần". Những thay đổi này không làm câu chuyện mất vui, nhưng làm cho không gian xung quanh an toàn hơn với người cần lên tiếng.
Khi người thân chia sẻ rằng họ đang không ổn
Bạn không cần là chuyên gia để giúp. Điều người đang khó khăn cần nhất lúc đầu thường là được nghe mà không bị phán xét.
- Chọn chỗ riêng tư, dành thời gian. Tắt điện thoại, ngồi cạnh, cho họ biết bạn sẵn sàng nghe.
- Nghe nhiều hơn nói. Không vội đưa lời khuyên, không so sánh "hồi xưa mình còn khổ hơn".
- Công nhận cảm xúc. "Nghe như dạo này bạn mệt thật" giúp người kia thấy được hiểu, khác hẳn "có gì đâu mà buồn".
- Hỏi thẳng nếu lo họ có ý nghĩ tự hại. Hỏi trực tiếp không làm tăng nguy cơ; nó cho họ cơ hội nói ra. Nếu có nguy cơ, không để họ ở một mình và liên hệ ngay cơ sở y tế hoặc gọi 115.
- Khuyến khích gặp chuyên gia. Đề nghị cùng tìm thông tin, cùng đặt lịch, đi cùng buổi đầu nếu họ muốn.
- Giữ bí mật trong giới hạn an toàn. Tôn trọng điều họ chia sẻ, trừ khi tính mạng bị đe doạ thì an toàn được ưu tiên.
- Chăm sóc chính mình. Hỗ trợ người khác lâu dài có thể làm bạn kiệt sức; bạn cũng cần người để chia sẻ.
Gặp ai khi cần giúp đỡ
Chuyên viên tham vấn, nhà tâm lý. Hỗ trợ qua trò chuyện có cấu trúc với những khó khăn như căng thẳng, lo âu, khủng hoảng quan hệ, mất mát. Hỏi rõ về đào tạo và kinh nghiệm của người bạn gặp.
Bác sĩ chuyên khoa tâm thần. Đánh giá, chẩn đoán và khi cần thì kê thuốc. Đi khám bác sĩ tâm thần không có nghĩa là bệnh nặng; nhiều người đến để được đánh giá và tư vấn.
Bác sĩ đa khoa, bác sĩ gia đình. Là điểm bắt đầu hợp lý khi bạn chưa biết nên gặp ai. Họ có thể loại trừ nguyên nhân thể chất và giới thiệu tiếp.
Tư vấn ở trường, ở nơi làm việc. Nhiều trường học, doanh nghiệp có phòng tư vấn hoặc chương trình hỗ trợ nhân viên, thường miễn phí và bảo mật.
Nhóm hỗ trợ đồng đẳng. Gặp người có trải nghiệm tương tự giúp giảm cảm giác cô độc, bổ trợ chứ không thay cho chuyên môn.
Ví dụ giả định: một nhóm bạn đại học
Linh, sinh viên năm ba, nghỉ học một học kỳ vì lo âu nặng và đã điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ. Khi quay lại, Linh nghe loáng thoáng trong nhóm lớp có người nói "nghe bảo nó bị tâm thần", và vài bạn bắt đầu ngại rủ Linh làm bài nhóm vì sợ "lỡ nó lại bị thì ảnh hưởng điểm cả nhóm".
Một bạn trong nhóm, Hưng, quyết định làm khác. Hưng nhắn riêng hỏi Linh có muốn vào nhóm làm tiểu luận không, phân việc như mọi thành viên, và khi nghe bạn khác bàn tán, Hưng nói ngắn gọn: "Bạn ấy ốm thì nghỉ chữa, giờ khoẻ thì đi học, có gì đâu mà bàn." Câu nói không giảng giải dài dòng, nhưng làm câu chuyện dừng lại.
Ví dụ này cho thấy hai điều. Thứ nhất, kỳ thị thường hiện ra dưới dạng những quyết định nhỏ, như không rủ vào nhóm, chứ không phải lời lẽ gay gắt. Thứ hai, chỉ cần một người cư xử bình thường là đủ để người vừa trở lại thấy mình còn chỗ đứng. Những ngày đầu quay lại là lúc một lời mời đơn giản có giá trị nhất.
Khi người từng điều trị quay lại trường, quay lại công việc
Người vừa trải qua giai đoạn khó khăn về tâm lý, có thể đã nghỉ học, nghỉ làm một thời gian, khi quay lại thường lo hai điều: mọi người đã biết chưa, và mọi người sẽ nhìn mình thế nào. Cách tốt nhất để giúp là đối xử bình thường: chào đón, cập nhật công việc, không dò hỏi.
Người quản lý có thể trao đổi riêng về những điều chỉnh tạm thời nếu cần, như giảm khối lượng việc trong vài tuần đầu, lịch làm linh hoạt để đi tái khám. Thông tin sức khoẻ là riêng tư; chỉ người có trách nhiệm mới cần biết, và không nên chia sẻ với cả nhóm. Các quyền cụ thể về nghỉ ốm, bảo mật thông tin cần xem theo quy định hiện hành.
Đồng nghiệp tránh những câu như "khỏi hẳn chưa?", "giờ ổn rồi chứ, đừng để bị lại nhé". Sức khoẻ tinh thần có lúc lên lúc xuống như mọi khía cạnh sức khoẻ; điều giúp ích nhất là một môi trường mà người ta dám nói "hôm nay mình hơi mệt" mà không sợ bị đánh giá.
Giảm kỳ thị trong gia đình và cộng đồng
Nghiên cứu về giảm kỳ thị sức khoẻ tinh thần cho thấy tiếp xúc với người có trải nghiệm thật, nghe họ kể về con đường hồi phục, thường hiệu quả hơn các chiến dịch chỉ cung cấp thông tin. Ở quy mô gia đình, điều đó có nghĩa là nói chuyện cởi mở về sức khoẻ tinh thần, kể cả về những lúc chính mình từng khó khăn.
Cha mẹ có thể làm gương bằng cách gọi tên cảm xúc trong nhà ("hôm nay mẹ thấy căng thẳng"), coi việc đi gặp chuyên gia tâm lý là bình thường, và không dùng chẩn đoán làm lời chê. Trẻ lớn lên trong ngôi nhà như vậy sẽ dễ tìm đến người lớn khi gặp chuyện.
Ở cộng đồng, những hoạt động như buổi nói chuyện về sức khoẻ tinh thần ở trường, ở cơ quan, nhóm đọc sách, câu lạc bộ thể thao đều có thể là nơi mọi người học cách nhìn khác. Không cần những khẩu hiệu lớn; mỗi lần ai đó nói "mình từng đi gặp chuyên gia và thấy có ích" là một lần kỳ thị yếu đi.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết khi nào nên đi gặp chuyên gia?
Khi buồn bã, lo âu, mất ngủ kéo dài nhiều tuần, khi cảm xúc ảnh hưởng tới học tập, công việc, quan hệ, hoặc khi người thân lo lắng cho bạn. Có ý nghĩ làm hại bản thân thì cần liên hệ cơ sở y tế ngay. Không cần chờ "đủ nặng" mới đi.
Đi khám tâm lý có bị lưu hồ sơ ảnh hưởng xin việc không?
Thông tin khám chữa bệnh được bảo mật theo quy định hiện hành và chỉ được tiết lộ trong những trường hợp luật cho phép. Nếu băn khoăn, hãy hỏi trực tiếp cơ sở bạn đến về chính sách bảo mật trước khi bắt đầu.
Người thân không chịu đi khám thì làm sao?
Không ép buộc, không doạ. Tiếp tục lắng nghe, chia sẻ thông tin, đề nghị đi cùng, hoặc bắt đầu từ bác sĩ đa khoa họ quen. Nếu có nguy cơ tự hại hoặc gây nguy hiểm, liên hệ ngay cơ sở y tế để được hướng dẫn.
Nói với sếp về tình trạng sức khoẻ tinh thần của mình có nên không?
Tuỳ môi trường và nhu cầu. Nếu cần điều chỉnh công việc, có thể chỉ nói mức cần thiết, như đang điều trị và cần lịch tái khám. Bạn không bắt buộc kể chẩn đoán. Cân nhắc văn hoá nơi làm việc và hỏi ý kiến chuyên gia đang hỗ trợ bạn.
Trẻ vị thành niên muốn gặp chuyên gia tâm lý có cần cha mẹ đồng ý không?
Quy định cụ thể tuỳ dịch vụ và quy định hiện hành. Nhiều trường học có phòng tư vấn để học sinh tự tìm đến. Cha mẹ nên ủng hộ con tìm giúp đỡ và tôn trọng sự riêng tư của con trong buổi trò chuyện với chuyên gia.
Có nên chia sẻ trải nghiệm của mình trên mạng xã hội không?
Chia sẻ có thể giúp người khác bớt cô đơn và giảm kỳ thị, nhưng cũng có thể kéo theo bình luận tiêu cực. Hãy cân nhắc mình đã sẵn sàng chưa, chia sẻ ở mức nào, với ai. Bạn không có nghĩa vụ phải công khai.