Những định kiến phổ biến nhất về người cao tuổi là: chậm chạp và lẩn thẩn, không học được điều mới, cáu kỉnh và cố chấp, cô đơn và buồn bã, là gánh nặng cho gia đình và xã hội. Nghiên cứu về lão hoá cho thấy mỗi khuôn mẫu này hoặc sai, hoặc chỉ đúng với một phần nhỏ, hoặc trộn lẫn tác động của bệnh tật với tác động của tuổi.
Tuổi già có những thay đổi thật: tốc độ xử lý thông tin chậm lại, sức cơ giảm, nguy cơ một số bệnh tăng. Nhưng những thay đổi đó khác nhau rất nhiều giữa người này với người khác, và đi kèm với những điều được duy trì hoặc thậm chí tốt lên, như vốn hiểu biết, khả năng điều tiết cảm xúc.
Bài viết lần lượt đặt từng khuôn mẫu cạnh hiện trạng bằng chứng, giải thích vì sao khuôn mẫu bền, và gợi ý cách nhìn người cao tuổi như những cá nhân thay vì một nhóm đồng nhất.
Khuôn mẫu về người cao tuổi và điều nghiên cứu cho thấy
Bảng dưới tóm tắt hiện trạng hiểu biết chung trong ngành lão khoa và tâm lý học phát triển. Đây là xu hướng ở mức nhóm; từng người có thể khác xa trung bình.
| Khuôn mẫu | Điều bằng chứng cho thấy |
|---|---|
| "Già thì lẩn thẩn." | Một số chức năng như tốc độ xử lý, trí nhớ làm việc giảm dần theo tuổi, nhưng suy giảm nhận thức nặng như sa sút trí tuệ là bệnh, không phải lão hoá bình thường. Phần lớn người cao tuổi không bị sa sút trí tuệ. |
| "Già rồi không học được." | Não vẫn có khả năng thay đổi khi học ở mọi lứa tuổi. Người lớn tuổi có thể học chậm hơn ở một số dạng việc, nhưng học được, và thường bù bằng kinh nghiệm, chiến lược. |
| "Người già hay cáu, cố chấp." | Nhiều khảo sát cho thấy người cao tuổi trung bình điều tiết cảm xúc tốt, ít trải nghiệm cảm xúc tiêu cực hơn người trung niên. Cáu gắt thường gắn với đau, bệnh, mất mát hoặc bị coi thường. |
| "Tuổi già là buồn và cô đơn." | Cô đơn là vấn đề thật với một số người, nhất là khi sống một mình, mất bạn đời, sức khoẻ kém. Nhưng mức hài lòng với cuộc sống ở tuổi già không thấp như khuôn mẫu, và ở nhiều khảo sát còn cao hơn tuổi trung niên. |
| "Người già là gánh nặng." | Người cao tuổi đóng góp lớn qua chăm cháu, việc nhà, làm việc tiếp, giúp cộng đồng. Những đóng góp không được trả công thường không được tính. |
| "Người già nào cũng giống nhau." | Khác biệt giữa người cùng tuổi tăng lên theo tuổi. Hai người bảy mươi tuổi có thể khác nhau về sức khoẻ, nhận thức, lối sống hơn hai người hai mươi tuổi. |
Dòng cuối có lẽ là điều quan trọng nhất. Định kiến tuổi tác vận hành bằng cách gộp mọi người trên sáu mươi vào một nhóm, trong khi tuổi già có lẽ là giai đoạn mà con người khác nhau nhiều nhất.
Trí tuệ: cái giảm, cái giữ, cái tăng
Nhà tâm lý học Raymond Cattell và John Horn phân biệt hai dạng trí tuệ. Trí tuệ linh hoạt là khả năng giải quyết vấn đề mới, suy luận nhanh, phụ thuộc nhiều vào tốc độ xử lý; dạng này đạt đỉnh ở tuổi trưởng thành sớm và giảm dần. Trí tuệ kết tinh là vốn kiến thức, từ vựng, hiểu biết tích luỹ; dạng này giữ vững hoặc tăng tới khá muộn trong đời.
Hệ quả thực tế là người cao tuổi có thể chậm hơn khi học thao tác trên một thiết bị mới hoàn toàn, nhưng thường hiểu tình huống, đánh giá con người, nhìn ra hệ quả dài hạn tốt hơn nhờ kinh nghiệm. Khuôn mẫu "già thì lẩn thẩn" chỉ nhìn thấy nửa đầu.
Còn một điều cần tách bạch: suy giảm trí nhớ nhẹ theo tuổi, như quên tên người mới gặp, phải tìm chìa khoá, là phổ biến. Sa sút trí tuệ, như quên đường về nhà quen thuộc, không nhận ra người thân, mất khả năng tự chăm sóc, là bệnh lý cần được bác sĩ thăm khám. Gộp hai điều này lại khiến người ta vừa xem nhẹ dấu hiệu bệnh thật, vừa coi mọi người già là "lẫn".
Nếu người thân của bạn có những thay đổi trí nhớ làm ảnh hưởng đến sinh hoạt, hãy đưa họ đi khám để được đánh giá, đừng tự kết luận là "tuổi già ai cũng vậy".
Cảm xúc ở tuổi già: vì sao khuôn mẫu "buồn, khó tính" thường sai
Laura Carstensen, nhà tâm lý học ở Đại học Stanford, đề xuất thuyết chọn lọc cảm xúc–xã hội. Theo thuyết này, khi con người cảm nhận thời gian còn lại của mình ngắn hơn, họ ưu tiên những mục tiêu mang lại ý nghĩa cảm xúc: dành thời gian cho người thân thiết, tránh xung đột không cần thiết, chú ý nhiều hơn tới điều tích cực.
Điều này giải thích một hiện tượng nhiều nhà nghiên cứu gọi là "nghịch lý của tuổi già": dù gặp nhiều mất mát và vấn đề sức khoẻ hơn, người cao tuổi trung bình lại báo cáo mức cảm xúc tích cực không thấp, thậm chí ổn định hơn người trẻ. Vòng bạn bè thu hẹp lại, nhưng đó thường là sự chọn lọc chứ không chỉ là mất mát.
Vậy những người cao tuổi khó tính, cáu kỉnh mà ta gặp thì sao? Thường có lý do cụ thể: đau mạn tính, mất ngủ, khiếm thính làm giao tiếp mệt mỏi, cảm giác bị con cháu coi như trẻ con, hay mất vai trò trong gia đình. Gắn cáu kỉnh với tuổi khiến người ta bỏ qua những nguyên nhân có thể giải quyết được.
Thuyết của Carstensen được ủng hộ bởi nhiều nghiên cứu, nhưng vẫn có tranh luận về mức độ áp dụng ở các nền văn hoá khác nhau, và nó mô tả xu hướng chung chứ không phải quy luật cho từng người.
Vì sao khuôn mẫu về người già bền vững
Ta nhớ những trường hợp nổi bật. Một cụ ông lái xe chậm gây ách tắc dễ nhớ hơn hàng nghìn người lớn tuổi lái xe bình thường. Ví dụ dễ nhớ được dùng để ước lượng cả nhóm.
Ta gặp người già nhiều nhất ở chỗ họ yếu nhất. Bệnh viện, nhà dưỡng lão, lúc cần giúp đỡ. Người cao tuổi khoẻ mạnh, tự lập ít xuất hiện trong mắt người trẻ vì họ đang bận sống cuộc đời của mình.
Văn hoá đại chúng tô đậm. Nhân vật người già trong phim, quảng cáo hay là vai phụ: người ông lẩm cẩm, người bà khó tính, hoặc người cần được chăm. Ít khi là nhân vật có công việc, ước mơ, tình yêu.
Mô hình ấm áp–năng lực. Theo nghiên cứu của Fiske và cộng sự, người cao tuổi thường được xếp vào nhóm "ấm áp nhưng kém năng lực", gắn với cảm xúc thương hại. Thương hại nghe tử tế, nhưng dẫn tới hành vi giúp đỡ quá mức và gạt người già ra khỏi các quyết định.
Người già là "nhóm ngoài" mà ai cũng sẽ vào. Đây là điều đặc biệt của định kiến tuổi tác: người mang định kiến hôm nay sẽ là đối tượng của nó ngày mai. Những gì ta tin về tuổi già lúc trẻ theo ta vào chính tuổi già của mình.
Gánh nặng hay đóng góp: cách đếm quyết định câu trả lời
Khuôn mẫu "người già là gánh nặng" thường dựa trên một phép đếm thiếu. Chi phí chăm sóc y tế, lương hưu được nhìn thấy và tính bằng tiền. Còn những đóng góp không được trả công thì gần như vô hình.
Ở nhiều gia đình Việt, ông bà là người trông cháu để cha mẹ đi làm, nấu cơm, giữ nhà, truyền lại kinh nghiệm nuôi con, làm cầu nối họ hàng. Nhiều người cao tuổi vẫn làm nông, buôn bán nhỏ, tham gia hoạt động ở khu dân cư. Nếu quy những việc đó ra tiền công thuê ngoài theo một mức ví dụ giả định, con số sẽ không hề nhỏ.
Điều này không phủ nhận rằng chăm sóc người cao tuổi ốm yếu là công việc nặng nhọc, tốn kém cho gia đình. Nhưng "giai đoạn cần chăm sóc" chỉ là một phần của tuổi già, và không phải người cao tuổi nào cũng trải qua nó lâu dài. Gán nhãn gánh nặng cho cả nhóm khiến người già tự thấy mình thừa, ngại nhờ giúp, ngại đi khám.
Một câu hỏi tốt hơn là: làm sao để mỗi người cao tuổi giữ được vai trò, sức khoẻ, và sự tự lập lâu nhất có thể, và được chăm sóc đàng hoàng khi cần.
Tự kiểm định kiến tuổi tác của chính mình
Ai cũng mang một ít định kiến tuổi tác, vì ta lớn lên giữa những khuôn mẫu đó. Vài phép thử dưới đây giúp bạn bắt gặp chúng:
- Phép đảo tuổi: nếu một người ba mươi tuổi quên chìa khoá, mình gọi là "đãng trí"; người bảy mươi tuổi quên thì mình gọi là gì?
- Đếm người cao tuổi mình biết rõ: có bao nhiêu người mình biết họ đang làm gì, thích gì, lo gì, ngoài ông bà ruột? Ít tiếp xúc thật thì khuôn mẫu dễ thay chỗ.
- Để ý lời khen: câu "bác giỏi quá, tuổi này mà còn dùng điện thoại thông minh" khen hay đang ngạc nhiên vì nghĩ người già không làm được?
- Để ý đại từ: mình có hay nói "các cụ" như một khối, hay gọi tên từng người?
- Nghĩ về tuổi già của chính mình: khi nghĩ tới mình lúc bảy mươi, hình ảnh hiện ra là gì? Nó có giống những khuôn mẫu ở bảng đầu bài không?
Bắt gặp một định kiến ở mình không có nghĩa là mình xấu. Nó là dấu hiệu khuôn mẫu đang làm việc tự động, và chỉ khi thấy nó, mình mới chọn được cách nghĩ khác.
Khi khuôn mẫu gặp một người cụ thể: tình huống giả định
Bà Thu (nhân vật giả định) bảy mươi hai tuổi, nghỉ hưu sau nhiều năm làm kế toán. Khi phường tổ chức lớp hướng dẫn dùng ứng dụng dịch vụ công, cán bộ phụ trách xếp bà vào nhóm "người cao tuổi, cần hướng dẫn kỹ", nói chậm và lặp lại từng bước. Bà làm xong trước cả nhóm người trẻ ngồi bên cạnh, vì đã quen sổ sách và quy trình.
Điều tình huống cho thấy
Cán bộ không có ý xấu; anh dùng tuổi như một tín hiệu để đoán nhu cầu. Đó chính là cách khuôn mẫu vận hành: thay vì hỏi bà đã từng dùng điện thoại thông minh chưa, đã quen thủ tục giấy tờ chưa, anh dựa vào con số tuổi. Với bà Thu, trải nghiệm đó vừa buồn cười vừa hơi tổn thương.
Câu hỏi đơn giản "bác đã quen dùng ứng dụng nào chưa ạ?" sẽ cho anh thông tin tốt hơn nhiều so với tuổi. Nguyên tắc chung: khi có thể hỏi về năng lực và nhu cầu cụ thể, đừng đoán qua tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi có thật sự hay quên hơn không?
Trung bình có, đặc biệt với thông tin mới, tên người, chi tiết cần nhớ nhanh. Nhưng trí nhớ về kiến thức và kỹ năng đã có thường được giữ tốt. Quên ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày thì không nên coi là bình thường của tuổi già mà nên đi khám.
Có phải người già nào cũng cô đơn?
Không. Cô đơn phụ thuộc nhiều vào hoàn cảnh như sống một mình, mất bạn đời, sức khoẻ, khả năng đi lại, chứ không chỉ vào tuổi. Nhiều người cao tuổi có đời sống xã hội phong phú. Coi mọi người già là cô đơn có thể dẫn tới cách quan tâm sai, như thương hại thay vì kết nối.
Định kiến về người cao tuổi ở Việt Nam có khác các nước không?
Văn hoá Việt coi trọng kính lão, nên định kiến thường ít ở dạng thù ghét mà nhiều ở dạng bao bọc quá mức, quyết định thay, coi là "lẫn". Chưa có đủ nghiên cứu so sánh chắc chắn; các nghiên cứu quốc tế cho thấy khuôn mẫu "ấm áp nhưng kém năng lực" xuất hiện ở nhiều nền văn hoá, kể cả nơi đề cao người già.
Có nên nói với ông bà rằng họ "không già chút nào"?
Câu này thường có ý tốt nhưng ngầm coi "già" là điều xấu cần chối. Thay vào đó, có thể khen điều cụ thể: sức khoẻ, sự minh mẫn, một việc ông bà làm tốt. Như vậy tuổi tác không bị coi là khuyết điểm.
Người trẻ có thể làm gì để giảm định kiến tuổi tác?
Tiếp xúc thật với người cao tuổi ngoài vai trò được chăm sóc: học từ họ, làm việc cùng, hỏi về cuộc đời họ. Để ý lời nói của mình, tránh câu đùa coi tuổi già là đáng sợ. Và nhớ rằng mình cũng sẽ già; cách mình đối xử với người già hôm nay góp phần tạo ra thế giới mình sẽ sống lúc đó.