Việt Nam có 54 dân tộc, mỗi dân tộc có ngôn ngữ, trang phục, tập quán, lịch sử riêng. Định kiến với người dân tộc thiểu số thường không lộ liễu mà nằm trong những thói quen tưởng vô hại: gom chung thành "người dân tộc", gọi trang phục hay tập quán là "lạ", mặc định nghèo hay lạc hậu, chụp ảnh trẻ em vùng cao mà không hỏi, hay ngạc nhiên khi gặp một bác sĩ, một kỹ sư người dân tộc thiểu số.
Tôn trọng bắt đầu từ những điều cụ thể: gọi đúng tên dân tộc người đó tự nhận, nhìn văn hoá của họ như một nền văn hoá đầy đủ chứ không phải "cảnh lạ", xin phép trước khi chụp ảnh, và gặp mỗi người như một cá nhân với nghề nghiệp, sở thích, câu chuyện riêng.
Bài này giải thích hiện tượng "lạ hoá", các khuôn mẫu phổ biến, cách dùng từ, cách đi du lịch và chụp ảnh tôn trọng, và cách đối xử với bạn học, đồng nghiệp người dân tộc thiểu số ở thành phố.
"Lạ hoá" là gì và vì sao nó gây tổn thương
"Lạ hoá" (exoticization) là cách nhìn văn hoá của người khác như một thứ kỳ lạ, hấp dẫn để ngắm nhìn, chụp ảnh, kể lại, nhưng không phải như đời sống bình thường của những con người bình thường. Bề ngoài, lạ hoá có vẻ là sự yêu thích: khen trang phục rực rỡ, thích thú với lễ hội, tò mò về món ăn. Nhưng phía dưới là một khoảng cách: "họ" khác, "họ" để xem, còn "ta" là người xem.
Hệ quả của lạ hoá là con người bị thu hẹp thành hình ảnh. Một cô gái người dân tộc thiểu số là sinh viên ngành công nghệ thông tin, thích chơi cầu lông, nhưng người xung quanh chỉ hỏi về trang phục lễ hội của quê cô hay bảo cô hát một bài dân ca. Những câu hỏi ấy không xấu, nhưng nếu đó là tất cả những gì người ta muốn biết, cô sẽ thấy mình bị nhìn như một hình ảnh minh hoạ, không phải một người bạn.
Lạ hoá cũng hay đi cùng một định kiến ngược: coi văn hoá ấy là "đẹp nhưng lạc hậu", cần được "phát triển" theo chuẩn của nhóm đa số. Cách nhìn này bỏ qua giá trị của tri thức địa phương, ngôn ngữ, cách tổ chức cộng đồng mà các dân tộc đã gìn giữ qua nhiều thế hệ, như hiểu biết về rừng, về giống cây, về cách chia sẻ công việc trong làng.
Những khuôn mẫu thường gặp
Các khuôn mẫu dưới đây xuất hiện trong lời nói, trên mạng xã hội và cả trong sách báo cũ:
- Gom chung: gọi mọi người thuộc 53 dân tộc thiểu số là "người dân tộc", như thể họ là một nhóm đồng nhất, trong khi mỗi dân tộc có văn hoá khác nhau rất xa.
- Nghèo, lạc hậu: đồng nhất dân tộc thiểu số với nghèo khó, thiếu hiểu biết, trong khi người dân tộc thiểu số có mặt trong mọi ngành nghề.
- Chỉ gắn với vùng cao, lễ hội: không hình dung được người dân tộc thiểu số sống ở thành phố, làm văn phòng, mặc quần áo như mọi người.
- Nói tiếng Việt chưa chuẩn là kém hiểu biết: bỏ qua việc nhiều người song ngữ, nói tiếng mẹ đẻ của dân tộc mình rất tốt và học tiếng Việt như ngôn ngữ thứ hai.
- "Chỉ giỏi múa hát": khen năng khiếu văn nghệ như thể đó là đặc điểm của cả dân tộc, bỏ qua năng lực khác của từng người.
- Gán tính cách chung: cho rằng người dân tộc này "hiền", dân tộc kia "nóng". Đây là quy chụp, dù nghe như lời khen.
Như mọi khuôn mẫu khác, những niềm tin này gộp hàng triệu con người khác nhau vào một ô. Cách gỡ vẫn là quay về từng người cụ thể.
Cách nói tôn trọng hơn
Ngôn ngữ thể hiện cách ta nhìn người khác. Bảng dưới gợi ý vài điều chỉnh; khi có thể, hãy hỏi chính người đó muốn được gọi thế nào.
| Nên tránh | Nên dùng | Vì sao |
|---|---|---|
| "Người dân tộc" (gom chung) | Gọi đúng tên dân tộc: người Tày, người Ê Đê, người Khmer…; hoặc "người dân tộc thiểu số" khi nói chung | Mỗi dân tộc có bản sắc riêng |
| Các tên gọi cũ mang ý miệt thị | Tên dân tộc chính thức hoặc tên mà cộng đồng tự gọi | Tên gọi miệt thị gắn với lịch sử coi thường |
| "Trang phục lạ", "phong tục kỳ lạ" | "Trang phục truyền thống của người…", "phong tục của…" | Chỉ lạ với người ngoài |
| "Đồng bào còn lạc hậu" | Mô tả cụ thể điều kiện, như "xã chưa có đường nhựa" | Thiếu hạ tầng không phải là đặc điểm của con người |
| "Giỏi thế, người dân tộc mà…" | "Bạn giỏi thật" | Lời khen có điều kiện ngầm hạ thấp cả nhóm |
Tên các dân tộc có thể có nhiều cách viết, và một số cộng đồng có tên tự gọi khác với tên trong văn bản. Khi viết về một dân tộc, hãy tra cứu và nếu có thể, hỏi người trong cộng đồng.
Du lịch và chụp ảnh tôn trọng
Xin phép trước khi chụp người. Đặc biệt với trẻ em, người già, phụ nữ đang làm việc. Một nụ cười và cử chỉ hỏi ý là đủ; nếu người ta lắc đầu, hãy hạ máy xuống.
Không chụp ảnh nghi lễ, không gian riêng khi chưa được phép. Lễ của gia đình, của cộng đồng, bên trong nhà ở không phải là sân khấu. Hỏi chủ nhà, người dẫn đường địa phương trước.
Không phát kẹo, phát tiền cho trẻ em để chụp ảnh. Thói quen này khuyến khích trẻ bỏ học ra đường chờ khách, và biến trẻ thành "đạo cụ". Muốn giúp, hãy hỗ trợ qua trường học, tổ chức địa phương.
Mua sản phẩm thủ công với giá công bằng. Trả giá quá gắt với người làm thổ cẩm, đan lát là không tôn trọng công sức của họ. Hỏi về quá trình làm để hiểu giá trị.
Đăng ảnh có chú thích tôn trọng. Ghi đúng tên dân tộc, địa điểm; tránh những chú thích kiểu "cuộc sống nguyên sơ", "ánh mắt buồn của em bé vùng cao" biến người thật thành hình ảnh cảm thương.
Làm người học, không làm người chấm điểm. Đến với tâm thế tìm hiểu: hỏi, lắng nghe, ghi nhận. Không so sánh "ở đây khổ quá" hay "ở đây sướng hơn thành phố".
Bạn học, đồng nghiệp người dân tộc thiểu số ở thành phố
Nhiều sinh viên, người lao động dân tộc thiểu số rời quê lên thành phố học tập, làm việc. Ngoài những khó khăn chung của người xa quê, họ thường gặp thêm những câu hỏi lạ hoá: "Ở nhà bạn có điện không?", "Bạn có biết dùng điện thoại không?", "Bạn hát một bài dân tộc đi." Những câu này, dù tò mò vô tư, khiến người nghe cảm thấy bị nhìn như người ngoài.
Hãy nói chuyện với bạn học, đồng nghiệp người dân tộc thiểu số như với mọi người: về môn học, công việc, phim ảnh, thể thao. Nếu bạn quan tâm tới văn hoá quê họ, hãy hỏi với sự tôn trọng và chấp nhận nếu họ không muốn kể. Gọi đúng tên, hỏi cách phát âm tên nếu chưa quen, đừng tự đặt biệt danh.
Ở nơi làm việc, đánh giá người lao động theo năng lực, không theo nguồn gốc dân tộc. Câu khen "giỏi thế, người dân tộc mà" là ví dụ của định kiến ẩn trong lời khen. Một nhân viên được ghi nhận vì công việc của mình, không phải vì đã vượt qua kỳ vọng thấp, mới cảm thấy được tôn trọng thật sự.
Trang phục, hoa văn trong thời trang: trân trọng hay chiếm dụng
Những năm gần đây, hoa văn thổ cẩm, kiểu dáng trang phục truyền thống của các dân tộc xuất hiện nhiều trong thời trang, trang trí. Có người coi đây là cách quảng bá văn hoá, có người lo ngại về hiện tượng mà giới nghiên cứu gọi là chiếm dụng văn hoá: lấy yếu tố văn hoá của một cộng đồng, nhất là cộng đồng yếu thế hơn, để kinh doanh hay trình diễn mà không ghi nhận nguồn gốc, không có sự tham gia và lợi ích cho cộng đồng ấy.
Đây là chủ đề còn nhiều quan điểm khác nhau, và ranh giới không phải lúc nào cũng rõ. Một số nguyên tắc được nhiều người đồng thuận: ghi rõ nguồn gốc dân tộc của hoa văn, kiểu dáng; hợp tác và trả công xứng đáng cho nghệ nhân; tìm hiểu ý nghĩa trước khi dùng; tránh dùng những vật phẩm, trang phục mang ý nghĩa nghi lễ quan trọng làm đồ hoá trang, đồ đùa.
Với người tiêu dùng, mua sản phẩm thủ công trực tiếp từ hợp tác xã, nghệ nhân, hoặc từ thương hiệu có hợp tác minh bạch với cộng đồng là cách trân trọng văn hoá mà cộng đồng cũng được hưởng lợi. Mặc trang phục truyền thống của dân tộc khác khi được mời trong dịp lễ hội, với sự tôn trọng, thường được chủ nhà đón nhận vui vẻ.
Câu hỏi hữu ích để tự kiểm: nếu người trong cộng đồng ấy nhìn thấy cách mình dùng hoa văn, trang phục này, họ sẽ thấy được trân trọng hay bị đem ra làm trò? Khi không chắc, hỏi họ là cách nhanh nhất để biết câu trả lời.
Dạy trẻ tôn trọng sự đa dạng dân tộc
Trẻ nhỏ học về các dân tộc qua sách giáo khoa, phim ảnh, và qua cách người lớn nói. Nếu những gì trẻ thấy chỉ là trang phục lễ hội và cảnh nhà sàn, trẻ dễ hình thành hình ảnh một chiều. Cha mẹ có thể cho con thấy thêm: người dân tộc thiểu số làm bác sĩ, giáo viên, vận động viên, nghệ sĩ; những câu chuyện, truyện cổ của nhiều dân tộc.
Khi con nói những câu mang khuôn mẫu, như "bạn ấy là người dân tộc nên nói ngọng", hãy hỏi lại nhẹ nhàng: "Bạn ấy nói được mấy thứ tiếng?" Thường câu trả lời là hai, và đó là dịp để con thấy bạn mình có một khả năng mà con chưa có.
Trong lớp học có học sinh nhiều dân tộc, giáo viên có thể mời các em chia sẻ về quê mình nếu các em muốn, tổ chức hoạt động tìm hiểu văn hoá các dân tộc trong cả nước một cách bình đẳng, và tuyệt đối không so sánh, xếp hạng học sinh theo dân tộc. Mọi trẻ em đều cần được nhìn thấy là chính mình.
Với học sinh dân tộc thiểu số mới chuyển xuống trường ở thành phố, giáo viên chú ý thêm tới việc các em có bị trêu về giọng nói, tên gọi, trang phục hay không, và xử lý sớm như mọi trường hợp bắt nạt.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi một người thuộc dân tộc nào có bất lịch sự không?
Không, nếu hỏi trong ngữ cảnh phù hợp và với sự tò mò chân thành, như khi đã quen. Tránh hỏi ngay khi mới gặp chỉ vì vẻ ngoài, và tránh kèm những bình luận khuôn mẫu sau câu trả lời. Nếu người kia không muốn nói thêm, hãy tôn trọng.
Đăng ảnh trẻ em vùng cao lên mạng có sao không?
Trẻ em có quyền về hình ảnh. Đăng ảnh trẻ khi chưa có sự đồng ý của trẻ và cha mẹ, kèm chú thích cảm thương, có thể khiến trẻ bị lan truyền hình ảnh ngoài ý muốn. Nếu đăng, hãy có sự đồng ý, chọn ảnh tôn trọng, và không ghi thông tin có thể xác định chỗ ở của trẻ.
Học vài câu tiếng của dân tộc nơi mình đến du lịch có nên không?
Rất nên. Một câu chào, câu cảm ơn bằng tiếng địa phương thể hiện sự tôn trọng và thường được đón nhận ấm áp. Hỏi người địa phương cách nói và phát âm, đừng dùng để đùa hay nhại lại.
Mặc trang phục truyền thống của dân tộc khác để chụp ảnh có được không?
Thường được, nếu bạn thuê hoặc mượn từ người địa phương, hiểu ý nghĩa trang phục và mặc với sự tôn trọng. Tránh mặc những trang phục, vật dụng gắn với nghi lễ quan trọng nếu chưa được phép, và không dùng để tạo dáng chế giễu.
Làm sao biết tên gọi nào là đúng để không xúc phạm?
Tham khảo danh mục tên các dân tộc chính thức, và khi có thể, hỏi chính người trong cộng đồng. Nếu lỡ dùng sai, một lời xin lỗi đơn giản và sửa lại là đủ; điều quan trọng là thiện ý muốn gọi đúng.